Echt aanvaarden dat je kind een mens van zichzelf is
TEKST: MARTIN SCHRAVESANDE
Martin Schravesande zet zich met opengeestig.nl in voor jongeren die vastlopen in het onderwijs. Hij schreef daarover het boek De thuiszittersklas. Op zoek naar de wil om te leren en De onderhuidse leraar. Twintig lessen van pubers. Martin is 48, heeft drie volwassen dochters en gelooft dat diversiteit geen probleem is, maar een levensvoorwaarde.
Wat betekent ‘anders’ zijn?
Wat betekent het eigenlijk, als we zeggen dat ons kind ‘anders’ is? Filosofen als Michel Foucault hebben halverwege de vorige eeuw al mooi beschreven hoe afwijken van het gemiddelde geen probleem is, maar door mensen tot een probleem wordt gemaakt. We zijn bang voor afwijkingen en om ze te bezweren benoemen we ze tot ziekte, stoornis of minderwaardige eigenschap. Dat geldt voor breintypes, huidskleuren, seksuele voorkeuren en ga zo maar door.
Verwachtingen loslaten
Veel problemen waar jongeren met autisme, hoogbegaafdheid of adhd mee worstelen, zijn ontstaan door de verwachting dat onze – op het gemiddelde brein ingerichte – omgangsvormen, normen en onderwijssystemen, even goed werken voor alle typen breinen. Het is niet zo dat die verwachting altijd bij ‘neurotypische’ mensen, scholen en overheden vandaan komt en dat ‘afwijkende’ kinderen en hun ouders daartegen strijden. In mijn werk met jongeren die vastlopen in het onderwijs merk ik dat het ook voor mijn leerlingen en hun ouders soms lastig is die verwachting los te laten.
Eigen pad kiezen
Arianne bleef bijvoorbeeld steeds knokken om schoolprestaties te leveren die overduidelijk ten koste gingen van haar mentale en fysieke gezondheid. In het gesprek waarin ik haar aanmoedigde om haar eigen pad te kiezen en haar eigen grenzen te respecteren, zei ze wanhopig: ‘Maar dan ben ik negentien als ik mijn havodiploma haal!’ Ouders die mij bellen met zorgen over hun kind dat achttien wordt en nog geen passende vervolgopleiding heeft gevonden, voelen vaak dezelfde onrust. ‘Een jaar lang doen wat hij leuk vindt om weer op adem te komen?! Maar misschien komt hij dan nooit meer op gang met leren!’
Ongeduld loslaten
Ja, scholen, overheden en hulpverleners moeten hun ongeduld, hun drijverigheid en hun verlangen loslaten om het vierkante blok door het ronde gat te duwen. Ik denk dat iedereen die bij Balans betrokken is het daarover eens is. Maar het is minstens even belangrijk dat we zelf af en toe stilstaan bij onze verwachtingen. Ook wij zijn gevormd en volgestopt met normen, verwachtingen en ideeën over ‘hoe het hoort’ en soms is het best lastig om die niet, impliciet of expliciet, aan onze kinderen op te dringen.
Tijd en ruimte maken
Aan Arianne vroeg ik hoe vaak ik in de vijftien sollicitatiegesprekken die ik in mijn leven gevoerd heb, gevraagd was op welke leeftijd ik mijn diploma haalde. Met een glimlach vroeg ze: ‘Ehh… nooit?’ Dat deed haar goed. Ouders stel ik weleens deze vraag: ‘Stel je mag kiezen. We trekken je kind met drang en dwang door een diplomatraject heen zodat hij straks een diploma en een grondige hekel aan school en leren heeft. Of we maken tijd en ruimte en zorgen dat hij een leuk en leerzaam baantje krijgt zodat hij, als hij zich op latere leeftijd wil bijscholen, zonder onderwijstrauma daarmee kan starten.’ Wat zou jij kiezen?
Het leven onder de duim
Om, daar waar ze jongeren belemmeren in hun ontwikkeling, onze normen en verwachtingen los te laten, is soms wat zelfonderzoek nodig. Waar komt het eigenlijk vandaan, dat verlangen om het leven van een ander mens in een richting te sturen die ons goed lijkt? Zelf denk ik dat dit een van de verklaringen is: door onze technologie en kennis denken we het leven onder de duim te hebben. We laten geen ruimte voor onvoorspelbaarheid, avontuur, leed en ongepland verschil. Met prenatale tests voorkomen we dat er kinderen geboren worden met een ‘afwijking’. Op het consultatiebureau checken we of een kind voldoet aan ‘de groeicurve’. We doen aan ‘carrièreplanning’ en waarschuwen in het bos voor vallende takken.
Beheersen en controleren
En zo willen we ook de ontwikkeling van ons kind plannen, beheersen en controleren. We meten zijn capaciteiten met een cito-toets, stippelen een havotraject uit van vijf jaar met lesstof, toetsen en mijlpalen die voor andere kinderen werkten en vinden dat zijn ontwikkeling zich moet voegen naar dit plan. Vervolgens raken we in paniek als de door ons gekozen kennis en vaardigheden niet groeien volgens het verwachte patroon.
Autonomie ervaren
Misschien is de kernvraag: wat betekent het om echt, grondig te aanvaarden dat je kind een mens van zichzelf is? Het betekent dat je aanvaardt dat het zijn eigen richting zal kiezen, zijn eigen idee mag vormen over succes, geluk en betekenisvol leven. Het betekent dat daar ideeën uit kunnen komen waar onze haren recht van overeind gaan staan.
Ik roep niet op tot lijdzame aanvaarding van zelfdestructief gedrag van jongeren. In mijn werk zie ik dat zodra jongeren hun autonomie echt ervaren, dus voelen dat ze voor zichzelf leven en niet om aan het beeld van een ander te voldoen, ook het zelfdestructieve gedrag afneemt. Er als ouder serieus van doordrongen zijn dat ze wel het recht daartoe hebben, omdat ze niet ons eigendom zijn maar van zichzelf, ja, dat kan weleens helpen. Het helpt om de mentale ruimte te scheppen waarin een jongere weer voelt dat de bal bij hem ligt en dat de signalen uit zijn eigen brein, lichaam en ziel het belangrijkste kader zijn voor de beslissingen die hij over zijn leven moet maken.
Lees hier meer over Martin Schravesande en de boeken die hij schreef.
Dit artikel verscheen eerder in Balans Magazine 3-2024. Wil je ook ons magazine ontvangen? Word dan nu lid. Bekijk hier de voordelen.
