Geregistreerde verzuim en thuiszitten
Verzuim
Volgens de Leerplichtwet bestaan er drie vormen van verzuim.
1. Relatief verzuim
Er is sprake van relatief verzuim wanneer een leer- of kwalificatieplichtige jongere die staat ingeschreven op een school en ongeoorloofd, dus zonder geldige reden, afwezig is van school. Scholen zijn verplicht relatief verzuim te melden als een leerling meer dan 16 uur in 4 weken ongeoorloofd heeft verzuimd. De leerplichtambtenaren geven vervolgens in de Leerplichttelling het aantal leerlingen op, waarbij sprake is geweest van meer dan 16 uur ongeoorloofd verzuim tijdens 4 opeenvolgende lesweken.
2. Langdurig relatief verzuim
Dat is wanneer leer- en kwalificatieplichtige kinderen en jongeren, die staan ingeschreven op een school, langer dan vier weken ongeoorloofd verzuimen. Deze kinderen of jongeren volgen langdurig geen of weinig onderwijs. Het kind of de jongere mist bijvoorbeeld regelmatig lessen, komt vaak te laat of gaat gedurende langere tijd ‘zonder geldige reden’ niet naar school.
Er is verschil tussen twee subgroepen:
- 2a. Langdurig relatief verzuim van 4 weken tot 3 maanden
- 2b. Langdurig relatief verzuim langer dan 3 maanden
Ouders en scholen zijn het vaak niet met elkaar eens wanneer school meldt dat het kind verzuimt ‘zonder geldige reden’. Ouders geven aan dat het voor het kind zeer pijnlijk is om vastgelopen te zijn in de verwachtingen van het onderwijs. Het is geen keuze, maar een gevolg van een onderwijssituatie die niet past.
3. Absoluut verzuim
Bij absoluut verzuim zijn leer- en kwalificatieplichtige kinderen en jongeren niet op een school ingeschreven en is daarvoor geen vrijstelling gegeven op grond van de Leerplichtwet. Dit kan zeer uiteenlopende redenen hebben.
Ouders vertellen dat zij er niet altijd van op de hoogte zijn dat hun kind uitgeschreven is van school. Soms is het kind langere tijd thuis door ziekte, mentale problemen, leermoeilijkheden en het ontbreken van een passend aanbod. Scholen schrijven het kind dan zonder medeweten van de ouders uit. Dit kan grote gevolgen hebben voor kind en ouders en tot problemen leiden met de leerplichtambtenaar. Er zijn ook ouders die vertellen dat hun kind na een schorsing zonder hun medeweten is uitgeschreven van school. Ouders weten vaak niet goed wat hun rechten zijn wanneer zij hierover in conflict komen met school.
Thuiszitten
Het ministerie kiest ervoor om voor de term thuiszitters aan te sluiten bij hoe deze term in de praktijk wordt gebruikt, namelijk als verzamelterm voor langdurig relatief verzuim langer dan 4 weken en voor absoluut verzuimers (groepen 2a, 2b en 3).
Volgens het ministerie waren er in het schooljaar 2022/2023 13.700 leerplichtige kinderen en jongeren die niet op een school stonden ingeschreven; een toename die volgens Ingrado vooral toe te schrijven was aan de toename van het aantal kinderen dat naar Nederland emigreerde. In het schooljaar 2022/2023 waren er 3.881 kinderen en jongeren die op een school ingeschreven stonden en die langer dan 4 weken ongeoorloofd verzuimden.
Daarnaast is er een grote groep van 8.422 kinderen en jongeren die geen onderwijs of ontwikkeling ontvangen. Deze groep kinderen en jongeren staat wel geregistreerd maar wordt niet uitgevraagd of meegenomen in de statistieken van de Leerplichttelling. Deze kinderen zijn volgens de definitie van het ministerie geen thuiszitter. Dit zijn de geregistreerde geoorloofde thuiszitters, oftewel de kinderen voor wie een vrijstelling op grond van Artikel 5 onder a is afgegeven.
Zie ook het artikel van Ouders en Onderwijs: Meer kinderen geen onderwijs dan gedacht.
Vrijstelling
Er zijn twee soorten vrijstelling op grond van Artikel 5 onder a van de Leerplichtwet.
1. Vrijstelling van inschrijving
Een kind staat niet meer ingeschreven op een school en gaat korte of lange tijd niet naar school. Het gaat hier om de zogenoemde vrijstelling van Artikel 5 onder a van de Leerplichtwet. Voor een vrijstelling op basis van Artikel 5 onder a is een verklaring van een arts, psycholoog of pedagoog nodig. De eigen arts van het kind mag deze verklaring niet maken.
2. Vrijstelling van geregeld schoolbezoek
Een kind staat dan nog wel ingeschreven op een school, maar gaat gedeeltelijk of voor een bepaalde tijd niet naar school. Bijvoorbeeld als je kind ziek is of geschorst is. Een vrijstelling van geregeld schoolbezoek aanvragen kan op grond van Artikel 11 onder d (wegens ziekte) of op grond van Artikel 11 onder g (wegens ‘gewichtige’ omstandigheden) van de Leerplichtwet. Meer hierover is te lezen onder de rubriek over verborgen thuiszitters <<hyperlink>>.
Voor een aantal kinderen en jongeren kan er dus op basis van Artikel 5 onder a van de Leerplichtwet 1969 een beroep worden gedaan op een vrijstelling van de leerplicht. Het kind of de jongere hoeft dan niet naar school. Artikel 5 onder a is bedoeld voor kinderen die door een zware lichamelijke of psychische beperking niet naar school kunnen. Er wordt verondersteld dat deze kinderen niet ‘leerbaar’ zijn, maar steeds meer ‘leerbare’ en lichamelijk gezonde kinderen krijgen ook zo’n vrijstelling, bijvoorbeeld omdat ze een schooltrauma hebben opgelopen. Soms zelfs voor de hele duur van de leerplicht.
Balans hoort regelmatig van ouders dat er een vrijstelling voor hun kinderen wordt aangevraagd, omdat er geen passend onderwijs of zorg kan worden geboden. Dit lijkt steeds vaker te gebeuren voor kinderen die in eerste instantie wel naar school gingen. Deze kinderen komen thuis te zitten of gaan naar zorgboerderijen of andere vormen van dagbesteding en krijgen – wanneer ouders niet actief hierom vragen bij gemeente of het zelf organiseren en bekostigen – weinig of geen onderwijs.
Verreweg de meeste ouders hebben moeite met het begrip niet-‘leerbaar’. Een groot deel van deze kinderen kan wel degelijk met de juiste benadering, passende zorg en een passend aanbod tot leren komen. Een groot aantal ouders stelt dat hun kind wel ‘leerbaar’ is, maar niet ‘schoolbaar’. Daarnaast zijn er kinderen met bijvoorbeeld autisme die niet (verbaal) of moeilijk kunnen communiceren en die laag scoren op standaard intelligentietests. Door het zorgsysteem worden zij vaak als niet-‘leerbaar’ gezien. Daarom wordt niet meer geïnvesteerd in de ontwikkeling van deze kinderen.
Bijzondere vrijstelling
Er zijn ook andere situaties waarin een vrijstelling van de leerplicht aangevraagd kan worden:
Een vrijstelling op grond van artikel 5 onder b van de Leerplichtwet is een vrijstelling op basis van geloofs- of levensovertuiging.
Een vrijstelling op grond van artikel 5 onder c van de Leerplichtwet wordt het meest gebruikt voor kinderen die in Nederland wonen maar in het buitenland naar school gaan. Er zijn buitenlandse scholen die afstandsonderwijs aanbieden aan kinderen in Nederland. Balans ziet dat thuiszitters soms gebruikmaken van afstandsonderwijs om toch onderwijs te kunnen volgen. Ouders moeten dit zelf bekostigen.
Een vrijstelling van de leerplicht moet aangevraagd worden via de gemeente waarin het kind ingeschreven staat. Krijgt het kind een vrijstelling? Dan geldt deze meestal voor één jaar. De afgelopen jaren hebben steeds meer kinderen een vrijstelling op grond van artikel 5 onder a van de Leerplichtwet gekregen. De overheid stelt dat het doorlichten van de vrijstellingen zou moeten bijdragen aan het terugdringen van het aantal thuiszitters.
Standpunt Balans
Balans vindt het enerzijds goed dat er meer inzicht komt waarom er steeds meer kinderen en jongeren een vrijstelling op grond van artikel 5a van de leerplichtwet hebben gekregen en over welke kinderen en jongeren we het dan hebben. Anderzijds maken ouders en Balans zich ernstige zorgen: voor sommige kinderen en jongeren biedt een vrijstelling wel degelijk een goede tijdelijke of langdurige oplossing.
Een groot deel van de oorzaak van de problematiek die kinderen en jongeren ervaren, ligt in het onderwijs. Bijvoorbeeld vanwege een niet-passend aanbod. Zo weet Balans uit gesprekken, hulpvragen en interviews met ouders. Dan gaat het om leerstof die niet aansluit bij de leerbehoefte van het kind tot het ontzeggen van de passende ondersteuning en zorg die een kind nodig heeft om deel te kunnen nemen aan het onderwijs.
Grote zorg is wanneer het terugdringen van het aantal vrijstellingen een doel op zich wordt: dan wordt niet meer goed en