Geregistreerde verzuim en thuiszitten
Hier zijn de gevolgen uiteengezet van niet-passend onderwijs op het kind, het gezin, de omgeving én de maatschappij.
Impact op het kind
Het gevoel van afwijzing en buitensluiting is vaak groot bij kinderen die uitvallen. Zij voelen zich niet gewenst op school en krijgen al snel het idee dat ze niet goed genoeg zijn. Dit kan leiden tot een beschadigd zelfbeeld en een sterk verminderd zelfvertrouwen. Kinderen kunnen het gevoel krijgen dat ze niet de moeite waard zijn, doordat het onderwijssysteem niet bij ze past.
Dit gevoel kan diepgaande psychologische effecten hebben: velen ontwikkelen angsten, zoals faalangst, omdat ze in situaties komen waarin ze zich niet begrepen of ongewenst voelen. In sommige gevallen ontstaan gedragsproblemen als reactie op de constante strijd om erkenning en begrip. Door langdurig te moeten functioneren in een onveilige en stressvolle omgeving verkeert hun lichaam in constante staat van paraatheid en gaan zij reageren vanuit primaire reflexen die zij niet kunnen controleren.
De eenzaamheid door het thuiszitten kan ondraaglijk worden. Terwijl leeftijdsgenoten samen naar school gaan en vriendschappen opbouwen, voelen thuiszitters zich steeds meer geïsoleerd, alsof ze er niet meer bij horen en/of er niet toe doen. Op de langere termijn kunnen deze kinderen en jongeren serieuze psychische klachten krijgen, waaronder depressie. Het gevoel dat er geen plek voor ze is, kan hen het idee geven dat ze geen toekomst hebben. Ze missen de kans om hun talenten te ontwikkelen en krijgen niet de begeleiding die ze nodig hebben om hun potentieel te benutten. Uit de enquête ‘Thuiszitters Tellen 2024’ van Balans blijkt dat voor veel kinderen en jongeren gevoelens van rust (32,5%) en opluchting (30%) ontstonden zodra hij/zij uitviel. Ongeveer 16,5% van de ouders geeft aan dat het kind zich eenzaam voelt.
Ook het ontbreken van een diploma kan grote gevolgen hebben, tot in hun volwassen leven. Dit kan leiden tot beperkte werkgelegenheidskansen, moeite met zelfstandig wonen of voortdurende afhankelijkheid van zorg. Zonder diploma kunnen ze bijvoorbeeld niet de opleiding volgen die ze graag zouden willen doen. Hierdoor kan de droom om een beroep uit te oefenen waarover ze gepassioneerd zijn in gevaar komen. Of ze kunnen niet de baan vinden die bij hen past. In het ergste geval belanden deze jongeren in een uitkering, waardoor ze nog verder verwijderd raken van hun ambities en de maatschappij. Deze vicieuze cirkel van afwijzing, gebrek aan ondersteuning en het mislopen van kansen kan jarenlang doorwerken. Het niet krijgen van passend onderwijs ontneemt deze jongeren niet alleen hun recht op onderwijs, maar berooft hen ook van datgene wat had kunnen zijn: hun toekomstperspectief en levensgeluk.
Schooltrauma
Het is voor veel mensen moeilijk voor te stellen: trauma oplopen door school. Want trauma (PTSS) zie je toch alleen maar bij militairen of bij mensen na een heel ernstig ongeluk? ‘Is het niet een beetje aanstellerij?’ We lichten schooltrauma toe.
Wat is het?
Een psychotrauma, kortweg trauma, is een wond in je geest door een gebeurtenis die zó schokkend is dat je er niet mee om kunt gaan. Er zijn verschillende soorten trauma: enkelvoudig, meervoudig of complex trauma, vroegkinderlijk complex trauma en schooltrauma. Schooltrauma kan ontstaan als de schoolomgeving niet veilig is of voelt voor een kind. Dit gevoel kan verschillende oorzaken hebben en kan óók ontstaan wanneer de school of de leerkracht het beste met een kind voorheeft. Ook kan een kind zich eenzaam voelen, zichzelf zien als ‘anders’ of zich buitengesloten voelen.
Traumagerelateerd gedrag
Trauma heeft gevolgen voor het gedrag. Gevaar daarbij is dat alleen het gedrag wordt gezien en men zich vaak niet afvraagt wat de oorzaak hiervan is. Het kind ‘wil niet’ of ‘is brutaal’; een opvoedprobleem dus. Ook wordt het gedrag regelmatig onterecht aangezien als kenmerken van een ontwikkelingsprobleem, zoals autisme of ADHD. Zie ook het stukje over neurodiversiteit. Of er worden verklaringen gezocht voor het gedrag zonder het kind zelf ernaar te vragen in een voor het kind veilige setting. In werkelijkheid komt het gedrag door een verhoogd stressniveau, waardoor het lichaam (aangestuurd door het brein) in een continue staat van paraatheid verkeert. Vaak reageert het kind op voor een ander onbegrijpelijke of onzichtbare situaties met een zogenoemde ‘fight, flight or freeze’-reactie. Meer over schooltrauma lees je op de website van Balans. Daarop is ook een folder te vinden.
Erkenning en kennis
Erkenning van en kennis over (school)trauma, begrip voor het gedrag en een juiste benadering zijn zeer belangrijk om op een juiste manier te handelen als er sprake is van schooltrauma. Immers, geen kennis en erkenning leidt vaak tot misdiagnoses, verkeerde besluiten en een verkeerde bejegening, waardoor de problemen alleen maar groter worden. Naast de gevolgen die dit heeft voor het kind zelf en het gezin, brengt die verkeerde benadering en de gevolgen daarvan ook vaak hogere (jeugdzorg)kosten met zich mee.
Suïcide
In sommige gevallen leiden de psychische problemen, de gevoelens van onmacht, eenzaamheid en een gebroken zelfbeeld, en/of het schooltrauma zelfs tot suïcidale gedachten en soms zelfs tot pogingen. Zie hiervoor ook de rubriek Thuiszitters met een neurodivergent brein.
Kinderen van het onderwijs
Iris van ’t Riet maakte een indrukwekkende portretserie van kinderen en jongeren die uitvielen in het onderwijs. Bij de portretten steeds het aangrijpende verhaal van het kind of de jongere zélf. Bekijk de portretserie ‘Kinderen van het onderwijs’.
Impact op ouders en gezin
De gevolgen zijn er voor het hele gezin, al vóórdat het kind uitvalt: er is al veel druk, er zijn veel gesprekken,
de constante zorg is voelbaar evenals de spanningen.
Emotionele druk op ouders
Ouders maken zich continu zorgen over de ontwikkeling van hun kind en de vraag of hun kind ooit weer gelukkig zal zijn. De zorgen en bezorgdheid nemen een groot deel van hun dagelijkse leven over. Ze voelen zich vaak alleen in hun strijd, wat kan leiden tot emotionele uitputting. Ondertussen moeten ze expert worden op het gebied van onderwijs, zorg en wet- en regelgeving. Dat legt een enorme druk op hun eigen welzijn. Ze ervaren gevoelens van falen, zelfs als ze alles in het werk stellen om hun kind te helpen. Deze situatie kan, zeker als die langdurig is, ook gevolgen hebben voor de mentale
gezondheid van ouders. Zo krijgen veel ouders een burn-out; een ‘parentele burn-out’.
Financiële druk
Als scholen geen passende ondersteuning en/of aanbod bieden, moeten ouders soms privétherapieën, bijlessen of andere vormen van hulp en/of onderwijs inschakelen, wat een grote financiële impact kan hebben. Ook krijgen ouders regelmatig te maken met kosten voor juridische ondersteuning, bijvoorbeeld omdat zij te maken krijgen met drang- en dwangmaatregelen en/of leerplicht. Ook zijn ouders vaak veel extra tijd en geld kwijt aan vervoer (vaak naar verschillende locaties die ver van huis liggen). Veel ouders kunnen daarnaast minder werken of moeten zelfs besluiten hun baan op te geven om voor hun
kind te zorgen, wat leidt tot nog meer financiële onzekerheid en impact, zoals het ontwikkelen van schulden.
Onderwijsjurist Fleur Terpstra bevroeg ouders in 2018 in een onderzoek over de financiële gevolgen van het gebrek aan passend onderwijs voor hun kind. Zij kwam uit op een gemiddelde van € 11.000,00 per kind. De kosten kwamen vooral vanuit:
- Onderzoekskosten voor onderzoek door een orthopedagoog, psycholoog of psychiater;
- Begeleiding van het kind door een deskundige;
- De aanschaf van leermiddelen;
- Bekostiging van thuisonderwijs via IVIO;
- Kosten voor onderwijs door een externe leerkracht;
- Extra vervoerskosten;
- Gemist inkomen vanwege het opnemen van extra verlofdagen.
Relatieproblemen
De constante druk kan ook de relatie tussen ouders onder spanning zetten. Verschillen in mening over wat hun kind nodig heeft, zorgen soms voor conflicten. De zorg voor het kind en het voortdurende gevecht om passend onderwijs en mogelijke financiële gevolgen laten vaak weinig ruimte over voor elkaar, wat de relatie onder druk kan zetten. Zo weten we dat echtscheidingen vaker voorkomen in zorg-intensieve gezinnen. En dat is ook één van de gezinsfactoren die een risico vormen voor onderwijsuitval.
Invloed op andere kinderen binnen het gezin
Broers en zussen van het kind dat thuiszit, krijgen vaak minder aandacht. Ze kunnen zich verwaarloosd voelen of jaloers worden, omdat het kind met problemen alle aandacht lijkt te krijgen. Soms moeten ze ook meer verantwoordelijkheden op zich nemen binnen het gezin, wat stress kan veroorzaken. De spanning binnen het gezin heeft een emotionele impact op ze. En dat kan leiden tot gedragsproblemen of gevoelens van buitensluiting.
Sociale isolatie van het gezin
Door de voortdurende zorg en de vele afspraken en gesprekken met of rondom de school of de zorg, blijft er vaak minder tijd over voor sociale activiteiten. Ouders en kinderen voelen zich vervolgens vaak geïsoleerd van vrienden of familie, omdat het moeilijk is om alles te combineren. Dit gevoel wordt versterkt door een gebrek aan begrip vanuit de omgeving, wat weer wordt gevoed of versterkt door de beeldvorming rond thuiszitters. Daardoor krijgen gezinnen nog meer het idee
er alleen voor te staan. Zie hiervoor ook de rubriek ‘Aannames, mythen, frames en misvattingen‘.
Moeizame relatie met school
Veel ouders voelen zich voortdurend in gevecht met de school om de juiste zorg en het juiste onderwijs voor hun kind. Ouders worden vaak niet serieus genomen. Zie ook de rubriek ‘Aannames, mythen, frames en misvattingen‘. De bureaucratie en het gebrek aan kennis en aan medewerking kunnen leiden tot
confrontaties en een verlies van vertrouwen in het onderwijssysteem. Ouders voelen zich vaak machteloos en gefrustreerd, vooral als er geen adequate oplossingen komen voor hun kind.
Gezinsdynamiek en dagelijks leven
De algehele gezinsplanning raakt ontregeld door de extra afspraken en ondersteuning die nodig zijn voor het kind dat thuiszit. Er is weinig ruimte voor ontspanning of normale gezinsactiviteiten, omdat de situatie constant aandacht vraagt.
Ouders maken zich ook zorgen over de lange termijn en de toekomst van hun kind; een voortdurende bron van stress.
Angst voor drang en dwang
Ouders krijgen regelmatig te maken met drang- en dwangmaatregelen, zoals (dreigen met) een Veilig Thuis-melding of Jeugdbeschermingstafel. Deze angst werkt verlammend en zorgt ervoor dat de situatie voor het kind, de ouders en daarmee het hele gezin, alleen nog maar moeilijker wordt. Een derde van de ouders in de enquête ‘Thuiszitters Tellen 2024’ geeft aan te maken te hebben gehad met ‘drang- en dwangmaatregelen’. Zie ook de rubriek Drang en dwang.
Levend verlies
Ouders kunnen een vorm van ‘levend verlies’ ervaren: het verdriet door de voortdurende strijd en het verlies van het beeld van hoe het leven van hun kind had kunnen zijn als passend onderwijs wél beschikbaar was geweest. Het gemis aan vooruitgang en mogelijkheden voor hun kind weegt zwaar en kan de hoop op verbetering langzaam doen vervagen.
Ervaringsverhalen
De belangengroep ‘Onderwijsaffaire’ verzamelde vele ervaringsverhalen van ouders, waarin het verwoestende effect van geen passend onderwijs en thuiszitten op de ouders en het gezin
naar voren komt.
De Advieslijn, de online gespreksavonden en de buddy’s van Balans zijn van onschatbare waarde voor ouders. Er zijn middelen nodig om deze voorzieningen in stand te houden en uit te breiden. Balans wil in gesprek met de ministeries van OCW en VWS om verder invulling hieraan te geven.
Maatschappelijke impact
Het thuiszittersprobleem heeft een diepgaande impact op maatschappij en samenleving. Gemeenschapsgeld dat bedoeld is voor passend onderwijs, wordt niet altijd goed ingezet en wordt besteed aan bureaucratische structuren, opgepot of ingezet voor andere doeleinden.
Zie ook de rubriek ‘Financiën rond passend onderwijs en thuiszitten‘. Schoolbesturen kunnen zichzelf hiermee verrijken, terwijl kinderen die buiten het reguliere onderwijs vallen en voor wie het geld is bedoeld niet worden bereikt.
Hierdoor ontstaan weer extra kosten voor onder andere hulpverlening, jeugdzorg en uiteindelijk ook sociale uitkeringen, wanneer deze kinderen door het gebrek aan opleiding en kansen niet hun plek in de maatschappij kunnen vinden. Een sneeuwbaleffect. Hierdoor loopt de maatschappij talenten mis van deze kinderen, die vaak creatieve, innovatieve en onorthodoxe oplossingen hebben voor maatschappelijke vraagstukken.
Het streven naar een inclusieve samenleving wordt gehinderd door de gevolgen van niet-passend
onderwijs. Kinderen worden vanaf jonge leeftijd gescheiden doordat ze niet passen in het bedachte hokje. Daarmee zegt de samenleving dat er geen ruimte is voor diversiteit. In plaats van de verschillen te omarmen als versterking van elkaars kwaliteiten, worden die afgescheiden en vaak zelfs gediskwalificeerd. Dit veroorzaakt een kloof die in het volwassen leven doorwerkt en waarin tolerantie, verdraagzaamheid en samenwerking minder voor de hand liggen.
Impact op school(bestuur)
Deze is nihil, wat wellicht het uitblijven van de juiste maatregelen verklaart. Het schoolbestuur heeft zorgplicht om passend onderwijs te organiseren voor een leerling, óók als die geen fysiek onderwijs (meer) kan volgen op school. Die zorgplicht stopt pas als het kind op een andere school staat ingeschreven. Er zijn echter geen onmiddellijke financiële boetes of sancties voor een school als een leerling uitvalt. Scholen krijgen geld voor onderwijs. Als een kind thuis komt te zitten, wordt dat niet teruggevorderd of ter beschikking gesteld voor alternatieve vormen van onderwijs. Zeer frustrerend voor ouders, omdat de school financieel niets verliest, terwijl zij extra kosten hebben. En extra frustrerend omdat het onderwijs in Nederland kosteloos zou moeten zijn.
De Onderwijsinspectie zou hierop moeten toezien en handhaven, maar doet dat in individuele gevallen van thuiszitters zelden tot nooit. De leerplichtambtenaar kan school geen sancties opleggen. En het samenwerkingsverband kan slechts scholen stimuleren een oplossing te zoeken, maar kan geen maatregelen nemen.