Lees hier een bondige samenvatting van het rapport Thuiszitters Tellen 2024.

Aantal thuiszitters onmogelijk vast te stellen

Balans heeft een zeer voorzichtige schatting gemaakt van het aantal thuiszitters (zie de rubriek Aantal thuiszitters geteld). Er zijn zoveel variabelen rond de beoordeling, registratie en definities van verschillende soorten van verzuim of thuiszitten, dat het onmogelijk is om het werkelijke aantal thuiszitters vast te kunnen stellen. Het staat wel vast dat het aantal groot is en nog steeds groeit, ondanks alle inspanningen om het aantal thuiszitters te laten dalen.

Ondertussen stelt Balans wel de vraag wat de cijfers over het aantal uitvallers waard zijn. Deze cijfers zeggen namelijk niets over de verschillende groepen ‘verborgen thuiszitters’ en kinderen die geen volwaardig onderwijs krijgen.
Tot nu toe is geprobeerd de thuiszittersproblematiek vooral op kindniveau op te lossen. Oftewel: een oplossing proberen te vinden voor kinderen die uitgevallen zijn of dreigen uit te vallen in het onderwijs. De alsmaar stijgende aantallen thuiszitters laten zien dat het beleid dat tot nu toe is gehanteerd, niet tot oplossingen leidt.

Kinderen vallen uit door niet-passend en normatief onderwijs

Kinderen vallen vooral uit het onderwijssysteem doordat het is gericht op het gemiddelde kind als ‘norm’: toetsen, schooladviezen, ‘afwijkingen’ waarbij ondersteuning nodig is. Dit legt druk op een grote groep kinderen wiens ontwikkeling niet binnen deze gemiddelde ‘norm’ past. En als het niet past, is het beeld vaak dat dit ligt aan het kind of aan de directe omgeving. Terwijl omgevingsfactoren zoals de thuissituatie, onderwijs-gerelateerde factoren (zoals het lerarentekort en onderwijsaanbod) en systeemfactoren (zoals schotten tussen onderwijs en zorg, het niet naleven van de internationale verdragen en wachtlijsten) zeker van grote invloed zijn.

De ‘oplossing’ die nu gekozen wordt, is het kind of de jongere te verwijzen naar speciaal onderwijs. Of een kind valt uit en wordt een thuiszitter (oplossen op kindniveau). Thuiszitters zijn eigenlijk een symptoom van de onderliggende problemen in het onderwijs. De thuiszitters waarschuwen ons keer op keer, als ‘kanaries in de kolenmijn’, voor ons onderwijssysteem dat voor een grote groep kinderen niet passend is.

Regelmatig wordt een gebrek aan geld genoemd als een van de oorzaken voor de thuiszittersproblematiek. Ondertussen zien we dat instanties proberen kinderen weer op gang te krijgen, terug naar school te geleiden of een alternatief te bieden, naast of buiten het onderwijs. Deze instanties blijven voorlopig nodig omdat kinderen anders verder van huis zijn. Maar de serieuze vraag is wél: is werkelijk passend onderwijs niet aanzienlijk goedkoper? Balans denkt van wel.

Gevolgen van thuiszitten komen bij kind en ouders

De gevolgen van niet-passend onderwijs en thuiszitten zijn groot en veelomvattend. Zowel voor het kind zelf, de ouders, het gezin, als voor het onderwijs en de samenleving. De directe gevolgen van dreigende schooluitval of thuiszitten zijn vooral groot voor kinderen, ouders, broertjes en zusjes. Daarnaast is er nog de maatschappelijke impact. De gevolgen voor schoolbesturen zijn klein.

Het recht op onderwijs en andere internationale (kinder)rechten, zijn in Nederland niet in de wet geborgd. Mede hierdoor hebben kinderen, jongeren en ouders weinig invloed als het gaat om onderwijs, tenzij het hun wordt gegund. Maar zij dragen wel de consequenties als het niet goed gaat.
Voor ouders en jongeren is er geen mogelijkheid om hun recht te halen. Wanneer zij dit wel proberen, worden ouders vaak geconfronteerd met drang en dwang – zoals (dreigen met) een Veilig Thuis-melding of sancties vanuit leerplicht. De Onderwijsinspectie behandelt geen individuele klachten. Kinderen, jongeren en ouders kunnen steun en advies krijgen, van bijvoorbeeld ouderorganisaties, onderwijsconsulenten of een ouder- en jeugdsteunpunt. Maar geen van deze organisaties heeft daadwerkelijk invloed op de situatie, en veel van deze organisaties zijn niet onafhankelijk.

In Nederland is er de Leerplichtwet. Daarin wordt uitgegaan van de plicht om naar school te gaan, en het beleid rondom thuiszitten is er vooral op gericht om verzuim tegen te gaan en schoolaanwezigheid te stimuleren. Hogere cijfers van uitvallers roepen de neiging op om meer te willen registreren. Meer drang en dwang richting ouders. Zonder dat de vraag wordt gesteld in hoeverre het realistisch is voor (bijna) alle kinderen om zich binnen het huidige systeem te kunnen ontwikkelen. In hoeverre het systeem recht doet aan de behoeften van kinderen.

Toekomst richten op het kind

Er heerst een vertekend beeld rondom (de oorzaak van) verzuim en thuiszitten. Het uitgangspunt is tot nu toe altijd geweest dat een kind naar school moet, in plaats van dat de nadruk ligt op het recht op onderwijs en ontwikkeling in een voor kinderen passende en veilige omgeving.
Om tot een werkelijke oplossing te kunnen komen, moet het roer om. Richt toekomstig beleid op het recht op onderwijs en ontwikkeling van kinderen, binnen een systeem dat ook recht doet aan verschillen tussen kinderen en jongeren. Met daarbij nog een waarschuwing: instanties die proberen kinderen weer op gang te krijgen, terug naar school te geleiden of een alternatief te bieden, naast of buiten het onderwijs, blijven hard nodig zolang leerrecht niet is gerealiseerd.