Algemeen
Wat is ADHD?
e afkorting ADHD staat voor Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, wat in het Nederlands betekent: aandachtsdeficiëntie met hyperactiviteit. Aan de ene kant zijn kinderen met ADHD snel afgeleid. Ze kunnen niet lang ergens de aandacht bij houden. Dit noemen we ook wel onoplettendheid of concentratieproblemen. Vaak is er ook sprake van lichamelijke onrust (friemelen, wiebelen) en grote beweeglijkheid (steeds opstaan en rondlopen). Dit noemen we ook wel hyperactiviteit (of druk gedrag). Daarnaast doen kinderen met ADHD vaak eerst, voordat ze denken. Ze kunnen bijvoorbeeld een antwoord eruit flappen zonder hun vinger op te steken. Dit wordt ook wel impulsiviteit genoemd.
Er worden drie vormen van ADHD onderscheiden (volgens de DSM, het handboek voor psychiatrische stoornissen):
- De overwegend onoplettende presentatie
- De overwegend hyperactieve/impulsieve presentatie
- De gecombineerde presentatie
In de meest voorkomende vorm is er zowel sprake van concentratieproblemen en onoplettendheid als van druk en impulsief gedrag. In de twee andere vormen is er óf sprake van concentratieproblemen en onoplettendheid (onoplettende presentatie) óf van druk en impulsief gedrag (hyperactieve/impulsieve presentatie). ADHD onoplettende presentatie werd in het verleden ADD genoemd. ADD wordt tegenwoordig niet meer als aparte classificatie gesteld, maar de afkorting wordt nog wel gebruikt om het verschil aan te geven in de manier waarop ADHD zich uit. ADHD hoeft dus niet alleen te bestaan uit druk en/of impulsief gedrag.
Misschien is het al opgevallen dat we hier spreken van een classificatie ADHD en niet van een diagnose. Bij een classificatie gaat het om of je wel of niet aan de kenmerken voldoet van ADHD, zoals ze in de DSM staan (handboek voor psychiatrische stoornissen). Een diagnose is veel uitgebreider. In een diagnose wordt bijvoorbeeld ook beschreven wat mogelijke oorzaken zijn van gedrag en welke sterke en zwakke kanten er bij het kind en bij de omgeving worden gezien. Dat is bij elk kind anders, dus daarom spreken we hier van een classificatie.
Kenmerken van ADHD en bijkomende problemen
Uiteraard hebben niet alle drukke of dromerige kinderen ADHD. Je hoeft je dus niet onmiddellijk zorgen te maken wanneer je jouw kind in enkele kenmerken herkent. De kenmerken alleen zijn onvoldoende om de classificatie ADHD te stellen. We noemen het pas ADHD als een kind er ook echt last van ervaart in het dagelijks leven. Het is dan ook raadzaam om zelf geen conclusies te trekken, maar een specialist in te schakelen die de classificatie ADHD al dan niet vaststelt bij jouw kind.
Kenmerken onoplettendheid/concentratieproblemen:
- Onvoldoende aandacht aan iets schenken en daardoor fouten maken (bijvoorbeeld in schoolwerk)
- Moeite om de aandacht erbij te houden
- Luistert vaak onbedoeld niet als hij/zij aangesproken wordt
- Moeite om aanwijzingen op te volgen en taken af te maken
- Moeite met het organiseren van taken en activiteiten
- Houdt niet van taken die veel mentale inspanning vereisen (zoals school of huiswerk)
- Regelmatig spullen kwijt zijn
- Snel afgeleid zijn
- Vaak iets vergeten (bijvoorbeeld een afspraak of een opdracht)
Kenmerken hyperactiviteit en impulsiviteit:
- Wiebelen, veel bewegen met handen/voeten, draaien op de stoel
- Niet kunnen blijven zitten
- Rondrennen, overal op klimmen
- Geen rust kunnen nemen of ontspannen
- Vaak “in de weer zijn” of “maar doordraven”
- Veel praten
- Moeite om op de beurt te wachten
- Stoort vaak anderen of dringt zich op
Overige kenmerken van ADHD
Bij mensen met ADHD worden soms ook andere kenmerken en soms ook bijkomende problemen gezien. Voorbeelden daarvan zijn:
- Weinig tot geen gevoel hebben voor tijd, gevolg: vaak te laat komen
- Moeite hebben met plannen
- Moeilijk in slaap kunnen vallen
- Uitstelgedrag
- Prikkelbaarheid
- Bang zijn/snel angstige gevoelens en gedachten hebben
- Een negatief zelfbeeld
- Een traag leertempo
- Op school minder goed presteren dan mogelijk zou zijn zonder de ADHD-kenmerken
- Gedragsproblemen, zoals snel boos worden, opstandig zijn of agressief gedrag
- Moeite met aanleren van routines
- Sociale onhandigheid
- Moeite met het herkennen van emoties van anderen
- Moeite met bepaalde “mentale functies”, zoals het remmen van gedrag en het onthouden van dingen terwijl je met iets anders bezig bent
- Minder gevoelig voor beloning; kinderen met ADHD hebben vaak meer beloning nodig om tot hetzelfde “beloningsgevoel” te komen. Ook hebben ze meer baat bij een beloning die direct volgt op het gewenste gedrag
- Emotionele uitbarstingen; plotselinge en dus onverwachte driftbuien en huilbuien zijn daar een voorbeeld van
- Onhandigheid en houterigheid/vaak vallen en knoeien
Met name bij de onoplettende presentatie:
- Te stil en angstig gedrag
- Dromerigheid
- Passiviteit
- Teruggetrokkenheid
- Gebrek aan zelfcontrole
- Traag leertempo
Omdat de kenmerken van kinderen met de onoplettende presentatie vaak als minder lastig worden ervaren door de omgeving van het kind, worden hun problemen veel minder snel opgemerkt dan bij kinderen met de hyperactieve/impulsieve of gecombineerde presentatie. Toch hebben zij net zoveel last van bijvoorbeeld hun concentratieproblemen en innerlijke onrust.
Bijkomende problemen
Het gedrag van een kind met ADHD kan samenhangen met problemen in het gezin, op school of in het contact met vriendjes en vriendinnetjes. Dit kan ook komen doordat bij kinderen met ADHD vaak gedragsproblemen voorkomen. Gedragsproblemen bestaan bijvoorbeeld uit boos, opstandig of agressief gedrag. Kinderen met ADHD krijgen soms veel kritiek van hun omgeving. Dit kan leiden tot een negatief zelfbeeld. Ook angst komt soms voor samen met ADHD.
Kinderen met het onoplettende beeld van ADHD (vroeger ADD) zijn vaak niet lastig voor de omgeving. Daarom worden hun problemen minder snel opgemerkt dan bij kinderen met het hyperactieve of gecombineerde beeld. Toch kunnen ze veel last ervaren. Ze hebben moeite hun aanwezige capaciteiten goed te gebruiken en verder te ontwikkelen. Het is dus belangrijk om ook voor deze groep aandacht te hebben.
Aanvulling
Het is belangrijk om je te realiseren dat bijvoorbeeld hoogbegaafde kinderen of kinderen met (school)trauma (of beide) gedrag kunnen laten zien dat lijkt op ADHD. Lees daarom ook eens onze kennispagina’s over hoogbegaafdheid en (school)trauma.
Leeftijdseffect
Voor meer informatie en vragen, lees hier het ADHD-dossier uit BalansMagazine (nr. 1, 2020).
Zie ook:
Heb je vragen of zorgen over je kind met ADHD, of herken je kenmerken en wil je daar graag eens met een ervaringsdeskundige over praten? Neem dan eens contact op met onze Advieslijn.
Klik op de volgende link voor het gehele ADHD-dossier op onze website, om meer informatie te krijgen over wat ADHD is, hoe de classificatie wordt vastgesteld, wat het behandelplan en de richtlijnen zijn, hoe je er in de opvoeding, in de vrije tijd of in het onderwijs mee om kunt gaan, en meer. Je kunt ook kijken op Brainwiki (gemaakt door het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie). Deze landelijke organisatie zorgt ervoor dat behandelaars, ouders, jongeren, gemeenten en scholen betrouwbare kennis over psychische problemen hebben.