Wat helpt als kinderen bang zijn?
TEKST WENDY DE PREE & ANOUK VAN WESTERLOO
Wendy de Pree heeft met het boek Angst – Wat echt werkt bij kinderen die snel angstig zijn, een boek geschreven dat vooral ouders en leerkrachten wil inspireren. Om hen handvatten te geven om via hun eigen handelen en gedrag kinderen hun angsten te helpen aangaan en overwinnen. Een boek vol inzichten, oefeningen en praktische tips, vooral gericht op angstige kinderen tussen 7 en 12 jaar. Maar ook voor jongere én oudere kinderen zijn de tips zeker bruikbaar.Het boek heeft een groot aantal gratis bijlagen die je hier kunt downloaden.
Wendy de Pree is de oprichter van expertisecentrum Leer Positief Denken. Als psycholoog en gedragstherapeut heeft zij meer dan 25 jaar ervaring in het werken met kinderen, ouders en leerkrachten.
Angst is eigenlijk een nuttige, gezonde emotie. Angst beschermt ons tegen gevaar en probeert ons zo veilig mogelijk te houden. Maar soms neemt het te grote proporties aan. Hersenen scannen bij gevaar heel snel of de situatie écht bedreigend is. Als ze concluderen dat het veilig is, stopt het ‘alarm’ en keert de rust terug in het lichaam. Kinderen die snel angstig zijn, hebben vaak een gevoelig afgesteld alarm, waardoor ze situaties sneller als bedreigend ervaren. Het alarm gaat dan niet uit en ze zoeken wanhopig naar manieren om zich veilig te voelen. Als angst een sterke invloed heeft op het leven van kinderen en hen belemmert om op school of thuis het leven te leiden dat ze zouden willen, spreken we van een angstprobleem. Eén op de vijf kinderen is te bang. Daar zijn twee keer zoveel meisjes als jongens bij.
Ontspannen volwassene, ontspannen kind
Kinderen hebben een handig ingebouwd extra beschermingssysteem. Ze zijn nog afhankelijk van volwassenen (vluchten of vechten in een noodsituatie is meestal niet haalbaar), dus bij hen wordt bij gevaar vooral het gehechtheidssysteem geactiveerd. Ze zullen dus instinctief om hulp roepen of de aandacht trekken door te gillen of te huilen, zodat iemand hen kan komen beschermen. Kinderen die angstig zijn, richten hun aandacht direct naar het gezicht van de vertrouwde volwassene. Is de volwassene ontspannen, dan ontspant het kind ook en het stresssysteem kalmeert. Vandaar het grote belang van een ontspannen ouder en leerkracht. Naarmate het kind ouder wordt, kan het meer op zichzelf terugvallen voor bescherming en de beoordeling van een situatie.
Overmatige angst
Meestal is er geen duidelijk aanwijsbare oorzaak voor overmatige angst. Veel ouders gaan op zoek naar wat er gebeurde waardoor hun kind zo angstig is of naar wat ze fout deden in de opvoeding, maar vaak is het een samenspel van zoveel verschillende factoren dat dit niet te achterhalen is. Gelukkig is het niet nodig de precieze oorzaak te kennen om de angst goed te kunnen behandelen. De behandeling vertrekt vanuit gedrag en gedachten die er nú zijn.
Wat wel duidelijk is, is dat erfelijkheid een rol speelt: angstige kinderen hebben vaak angstige ouders. Deze kinderen worden geboren met een overgevoelig stresssysteem. Dit zie je al op jonge leeftijd: ze zijn vaak erg verlegen of terughoudend in hun spel. Door hun rustige karakter en teruggetrokkenheid vallen angstklachten niet altijd op. Hun emoties spelen zich vooral vanbinnen af. Ze schamen zich vaak en durven niet te zeggen dat ze bang zijn.
Angstig gedrag is wel zichtbaar. Jongere kinderen huilen vaak, klampen zich vast aan de ouders, vragen overdreven om geruststelling of vallen terug naar een jongere ontwikkelingsfase: ze gaan opnieuw bedplassen of durven niet meer alleen te slapen. Oudere kinderen zijn in een vreemde omgeving meestal stil en verlegen, maar thuis (waar zij zich veilig voelen om hun emoties te tonen) kunnen ze erg onrustig, gespannen en boos zijn. Ze zoeken ruzie en zijn soms zelfs agressief, verdrietig omdat het niet lukt om de angst te overwinnen, kunnen slaapproblemen krijgen of last hebben van dwang.
Wat helpt als kinderen bang zijn?
Gelukkig kun je als ouder of leerkracht ook heel wat doen aan angstgevoelens. Via de behoeften van kinderen die snel angstig zijn, kun je grote stappen zetten om hen sterker, weerbaarder en zelfverzekerder te maken, ook in enge situaties. Kinderen die snel angstig zijn, hebben tien grote behoeften:
- Een rustige en veilige omgeving
- Verbondenheid
- Emoties (her)kennen
- Erkenning van de angst
- Rust in het lichaam
- Natuur
- Positief in het leven staan
- Rust in het hoofd
- De angst in de ogen kijken
- Successen vieren
In haar boek beschrijft Wendy de Pree uitgebreid wat deze tien behoeften inhouden en geeft zij strategieën en concrete tips om hieraan tegemoet te komen. In dit artikel komen enkele cruciale behoeften aan bod. Door alleen al met déze behoeften aan de slag te gaan, kunnen angstige kinderen enorm geholpen zijn. De concrete aanpak van de angst zélf, is dan vaak niet eens meer nodig.
Een rustige en veilige omgeving
Veranderingen of nieuwe dingen kunnen extra stress veroorzaken voor kinderen die snel angstig zijn. Op een bepaald moment wordt alles te veel, ook dagelijkse activiteiten zoals aankleden of opruimen. Creëer voor je kind een omgeving die rustig, duidelijk en voorspelbaar is. Zorg voor zoveel mogelijk regelmaat en structuur, duidelijke regels (waar je ook van afwijkt als je kind dat nodig heeft), positiviteit, rust en tijd, balans tussen in- en ontspanning, gezonde voeding en voldoende slaap. Bedenk ook dat kinderen geen perfecte ouders of leerkrachten willen, want dan moeten ze zelf ook perfect zijn. Zeg dus gerust tegen je kinderen dat je het zelf soms ook niet weet. Door je eigen foutjes of twijfels uit te spreken, leren ze dat volwassenen niet perfect zijn en dat zij dat dus ook niet hoeven te zijn.
.
Emoties (her)kennen
Het is belangrijk dat kinderen goed leren aanvoelen wat er in hen leeft. Pas vanaf de kleuterleeftijd kunnen kinderen de basisemoties (bang, boos, blij, verdrietig) van elkaar onderscheiden. En pas vanaf acht à negen jaar kunnen de meesten zich helder uitspreken over wat ze denken. Je kunt je kind helpen om emoties te herkennen en te benoemen door zelf een emotierolmodel te zijn, door over je eigen emoties te praten, zo concreet mogelijk, op een positief accepterende manier. Ga in gesprek over de verschillende manieren waarop mensen hun emoties uiten en oefen met het leggen van verbanden tussen wat er gebeurt en wat kinderen voelen.
.
Erkenning van de angst
Angstige kinderen die zich gehoord en gezien voelen, kunnen vanuit deze veiligheid samen met hun ouders of leerkracht naar oplossingen zoeken. Nog nooit is angst kleiner geworden door te zeggen: ‘Maar je hoeft niet bang te zijn!’ Luister actief naar je kind en creëer de juiste luisteromstandigheden (richt je volle aandacht op je kind). Leef je in, neem een open lichaamshouding aan, herhaal wat je kind vertelt in je eigen woorden om te toetsen of je het goed hebt begrepen, oordeel niet, blijf geduldig en zet je eigen emoties opzij. Maak de angst bespreekbaar. Soms zijn andere manieren van uiten voor je kind makkelijker, zoals tekenen of rollenspel met poppen. Verken samen verschillende manieren om te reageren op situaties waarin de angst groot is, maar er geen levensgevaar dreigt. Door een grote angst op te breken in vele ministapjes leert je kind dat het met de situatie kan omgaan.
.
Positief in het leven staan
Sommige kinderen worden met een glimlach op hun gezicht geboren, anderen liggen met een denkrimpeltje in hun voorhoofd in de wieg. Geluk is voor een groot deel erfelijk bepaald, maar ook de omgeving waarin je opgroeit, speelt een belangrijke rol. Positief denken helpt om je minder zorgen te maken. Positief denken is eigenlijk realistisch denken. Dat betekent dat je niet negatiever denkt dan nodig is. Dat je bij tegenslag een manier vindt om je te verhouden tot je emoties, weer overeind krabbelt en een uitweg zoekt. Angstige kinderen ervaren vaak veel controleverlies en onmacht. Zij kunnen deze vaardigheid dan ook goed gebruiken. Leg je kind uit dat er helpende en niet-helpende gedachten zijn, leer je kind (vanaf ongeveer acht jaar) zichzelf sterk te denken bij angst. En fluister op alle leeftijden positieve gedachten in. Je kunt niet vroeg genoeg beginnen met het aanleren van positief denken!
.
Lees hier een aantal artikelen over angst, angststoornissen en faalangst op onze website.
Dit artikel verscheen eerder in Balans Magazine 2-2024. Wil je ook ons magazine ontvangen? Word dan nu lid. Bekijk hier de voordelen.
Lees ook het artikel ‘Minder bang zijn? Gebruik je fantasie!’ dat eerder verscheen in BalansKIDS.
