Extra informatie bij column ‘(On)gezonde prestatiedruk: mag het ook anders?’
TEKST MARCO DE MAN
In Balans Magazine 3-2026 staat een column van Marco de Man. Marco is 54, getrouwd en vader van een jongenstweeling (23) met samengestelde psychiatrische kenmerken. Naast zijn werk is hij als vrijwilliger betrokken bij verschillende organisaties en bezig met onderzoek, projecten en andere activiteiten binnen de wereld van autisme en jeugdzorg. Daarnaast schrijft hij regelmatig columns over ervaringen van zichzelf of van andere ouders in vergelijkbare situaties. Hieronder vind je de uitgebreide versie van zijn column.
Meer regelen, meer presteren, meer bewijzen
De klok tikt nog steeds even snel als honderd jaar geleden, maar ons gevoel van tijd is radicaal veranderd. Socioloog Hartmut Rosa noemt dit desynchronisatie: een samenleving waarin alles versnelt – communicatie, werk, consumptie – terwijl onze menselijke verwerkingscapaciteit onveranderd blijft. Het resultaat? Een constante achterstand, een gevoel nooit bij te kunnen. We omringen ons met tijdbesparende technologie, maar vullen de gewonnen uren niet met rust, maar met meer: meer regelen, meer presteren, meer bewijzen. En zonder dat we het doorhebben, leggen we deze ongeschreven norm ook op aan onze kinderen.
In wijken waar succes zichtbaar is – de bakfietsen, de luxe auto’s, de perfecte agenda’s, de kinderen met elitehobby’s – heerst een onzichtbare, maar verstikkende druk. Hier wonen mensen die de ratrace lijken te hebben gewonnen. Maar achter de glanzende façade gaat vaak een andere werkelijkheid schuil: ouders die zwijgen over de moeilijkheden van hun kind, of juist de successen overdrijven, alsof dat hun sociale status veiligstelt. Want in deze omgeving telt niet wie je bent, maar wat je uitstraalt.
Het ongemak van niet meedoen - en niet gehoord worden
Stel je voor: een schoolplein. De ene ouder vertelt trots over het gymnasiumadvies van haar dochter, een andere over het talententeam waar zijn zoon in speelt. En jij? Jij weet dat je kind moeite heeft met het tempo, met de sociale dynamiek, met de verwachtingen. Dat het thuis soms in tranen uitbarst, gepest wordt, of zich terugtrekt op zijn kamer.
Wat doe je dan? Zwijgen? Glimlachen en doen alsof? Of de kleine successen vergroten, alsof je jezelf – en de wereld – moet overtuigen dat je wel meedoet?
De waarheid is pijnlijk: veel ouders willen niet dat hun kind faalt, omdat ze dan het gevoel hebben zelf te falen. En dat gevoel wordt versterkt door een omgeving die weinig ruimte biedt voor kwetsbaarheid. Niet alleen op het schoolplein, maar ook in de professionele sfeer. Onderwijzers en zorgverleners – vaak zelf opgegroeid in dezelfde prestatiecultuur – kijken soms weg als ouders hun zorgen uiten. Het beeld dat van ouders ontstaat, leidt tot bepaalde verwachtingen van het kind. Of erger: een onuitgesproken oordeel dat de ouder zelf niet voldoende presteert. Ook familieleden dragen bij aan dit geïsoleerde gevoel. Bij ons ging het ook zo, of: Je moet strenger zijn, geef je kind maar eens een week aan ons. Alsof de moeilijkheden van het kind tekortkomingen van de opvoeding zijn.
Eigen onvervulde ambities
Maar er speelt nog iets diepers. Veel ouders projecteren onbewust hun eigen onvervulde ambities op hun kinderen. Misschien wilden zij zelf als kind wel naar het gymnasium, of in dat talententeam spelen, maar kregen ze die kans niet. Nu, als ouder, willen ze hun kind die kans wél geven – niet alleen voor het kind, maar ook om hun eigen, vaak onuitgesproken, minderwaardigheidsgevoel te maskeren. Als mijn kind het wel kan, dan ben ik als ouder wél goed genoeg, is de onbewuste gedachte. Maar deze projectie leggen ze neer bij een kind dat misschien helemaal niet in dat keurslijf past.
De prijs die kinderen betalen
Voor het kind is de wereld vaak te veel: te luid, te chaotisch, te onvoorspelbaar. School eist een tempo en niveau dat voor hen onhaalbaar is. Thuis proberen ouders te helpen, maar raken gefrustreerd als hun kind het niet snapt. Waarom kun jij dat niet? Je doet je best niet! Maar het kind doet zijn best. Het is geen onwil. Elke onvoldoende, elk ‘mager zesje’, voelt als een persoonlijk falen – en als een teleurstelling voor de ouders. Het kind leert al snel: praten over moeilijkheden levert geen begrip op, maar teleurstelling. Dus zwijgt het. En die stilte groeit.
De gevolgen zijn verwoestend. Psychisch leed is het meest zichtbare resultaat: angststoornissen, depressies, burn-outs bij kinderen die nog geen tiener zijn. Maar het kan erger. Onderzoek toont aan dat chronische prestatiedruk en het gevoel nooit goed genoeg te zijn, kunnen leiden tot externaliserend gedrag: spijbelen, drugsgebruik, criminaliteit. Het is een vicieuze cirkel: het kind dat niet aan de verwachtingen voldoet, zoekt troost in gedrag dat de kloof met de omgeving alleen maar vergroot. En de ouders, die zich al schuldig voelen, voelen nu ook nog eens schaamte.
Vloeibare moderniteit
Het is geen toeval dat het percentage kinderen met psychische problemen het hoogst is in wijken met veel hoogopgeleide tweeverdieners. Socioloog Zygmunt Bauman noemt dit de vloeibare moderniteit: een samenleving waarin alles – identiteit, relaties, succes – tijdelijk en onzeker is. In zo’n omgeving wordt prestatie de enige zekere maatstaf voor waarde. En als je kind niet presteert, voel je als ouder niet alleen teleurstelling, maar ook existentiële onzekerheid: tellen wij dan wel mee?
De psychiatrische wetenschap bevestigt dit beeld. De Adverse Childhood Experiences (ACE)-studie – een grootschalig onderzoek naar de impact van vroege stress – toont aan dat chronische prestatiedruk en emotionele verwaarlozing (zoals het gevoel niet gehoord te worden) leiden tot een verhoogd risico op zowel psychische als lichamelijke gezondheidsproblemen later in het leven. Stresshormonen als cortisol hebben een blijvende impact op de hersenontwikkeling, met name op gebieden die betrokken zijn bij emotieregulatie en impulscontrole. Dit verklaart waarom kinderen die opgroeien in een omgeving van constante prestatiedruk, later vaker moeite hebben met het reguleren van hun emoties en gedrag.
De valkuil: zwijgen of opscheppen
In een cultuur waarin succes centraal staat, zijn er maar twee reacties mogelijk op falen: zwijgen of opscheppen. Beide komen voort uit dezelfde angst: de angst om niet mee te tellen. Ouders die zwijgen, hopen dat de moeilijkheden van hun kind onopgemerkt blijven. Ouders die opscheppen, hopen dat de successen van hun kind de moeilijkheden zullen overstemmen. Maar beide strategieën versterken alleen maar het gevoel van eenzaamheid – voor de ouder en voor het kind.
En dan is er nog de meest pijnlijke waarheid: veel ouders willen de negatieve gevolgen van het niet meekunnen van hun kind niet eens ervaren. Het is te pijnlijk om toe te geven dat hun kind misschien niet het pad zal bewandelen dat zij voor ogen hadden. Dus kijken ze weg, of zoeken ze de schuld bij het kind: Het ligt aan jou, je doet het verkeerd, in plaats van: Misschien is dit pad niet voor jou.
De weg naar rust
Kinderen bloeien op in een omgeving waar ze zich veilig en geaccepteerd voelen. Waar ze niet hoeven te voldoen aan onrealistische verwachtingen, maar waar ze mogen ontdekken wie ze echt zijn. Dat betekent soms: de rem intrekken. Rust creëren. Accepteren dat niet elk kind in hetzelfde tempo leert, speelt of groeit.
De maatschappij zal ons blijven vertellen dat we harder moeten lopen, dat we onze kinderen moeten pushen, dat we moeten voldoen aan de normen van anderen. Maar wij mogen kiezen om te stoppen. Om te kijken naar ons kind en te vragen: Mag jij jezelf zijn? Ben jij gelukkig? In plaats van: Doe je genoeg je best?
Socioloog Anthony Giddens spreekt in dit verband over reflexieve moderniteit: de mogelijkheid om kritisch te reflecteren op de normen en waarden die ons gedrag sturen. Het vereist moed om te erkennen dat de prestatiecultuur niet onvermijdelijk is, maar een keuze – en dat we die keuze kunnen heroverwegen.
Alleen het geluk van je kind telt
Uiteindelijk telt maar één ding: het welzijn van je kind. Niet de meningen van anderen. Niet de angst om af te vallen. Maar het geluk van je kind – hier, nu en in de toekomst.
Durf te stoppen. Durf jij te stoppen met meedoen? Durf jij je kind te laten zijn wie het is – zonder de behoefte om jezelf of je kind te bewijzen? Want pas als wij stoppen met moeten, kunnen zij ademhalen en zich ontwikkelen. En pas dan kunnen wij, als ouders, écht trots zijn. Niet op wat onze kinderen bereiken, maar op wie ze zijn. En op wie wij dan zelf zijn, in plaats van wat we willen uitstralen.
Bronnen
• Bauman, Z. (2004). Vloeibare moderniteit. Lemniscaat. (Origineel werk gepubliceerd in 2000)
• Felitti, V. J., & Anda, R. F. (1998). Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leading causes of death in adults: The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study. American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258. https://doi.org/10.1016/S0749-3797(98)00017-8
• Giddens, A. (1991). De gevolgen van de moderniteit. Coutinho. (Origineel werk gepubliceerd in 1990)
• Rosa, H. (2016). Versnelling en vervreemding: Een nieuwe theorie van de tijd. Boom. (Origineel werk gepubliceerd in 2010)
