Historie en ontwikkeling van thuiszittersbeleid
Een uiteenzetting van het thuiszittersbeleid door de tijd is hier te vinden.
Inleiding
De problematiek rond thuiszitters bestaat al vele jaren. In de loop der tijd is er allerlei beleid ontwikkeld en zijn er allerlei ‘oplossingen’ bedacht, maar deze hebben niet hebben gewerkt. Waarom werkt de gekozen ‘aanpak’ niet? Naar de mening van Balans komt dat vooral door hoe er over het thuiszittersvraagstuk is gedacht.
In dit verband willen we verwijzen naar het proefschrift van Sharon Stellaard, ‘Boemerangbeleid, over aanhoudende tragiek in jeugdzorg en onderwijs’. In het interview met Stellaard in Balans Magazine 2, 2023 zegt zij onder andere: ‘Veranderen we ons denken niet, dan verandert het systeem ook niet. Je kunt de patronen pas doorbreken wanneer je bewust van ze bent.’
Focus op kindfactoren en leerplicht
In de loop der tijd zijn er vele onderzoeken gedaan naar ‘thuiszitters’. Slechts een greep uit die onderzoeken: ‘Zicht op Thuiszitten’ en ‘Niet thuis geven’ (Kohnstamm Instituut), ‘Opstaan tegen het thuiszitten’, ‘Thuiszitters, sneller terug naar school’, ‘Passend onderwijs zonder thuiszitters’ en ‘Het verhaal achter de cijfers’(Ingrado). Ze zijn voornamelijk gericht op kindfactoren bij schooluitval en bezien vanuit leerplicht, wat dus eigenlijk de schoolaanwezigheidsplicht betreft. Dat stuurt al de richting van het onderzoek en het gesprek erover.
Zo wordt gekozen voor ‘preventie van uitval’ en ‘thuiszitters terugdringen’. Ook het ‘Thuiszitterspact’ uit 2016 had als doel ‘geen thuiszitters meer in 2020’. Deze ambitie is niet bereikt, maar ook de benadering (waarbij ook over inzet van drang- en dwangmaatregelen wordt gesproken) strookt niet met het recht op onderwijs als uitgangspunt. Deze benadering heeft ook eerder tot een verslechtering geleid.
Het is zeer schadelijk om kinderen naar school te dwingen. Dwang was onder andere onderwerp van gesprek in een podcast van de NVO (Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Orthopedagogen): in een (fictieve) casus werd daar gesproken over een kind dat zich op de wc had opgesloten om niet naar school te hoeven. Het kind werd met geweld uit de wc gehaald, om vervolgens in zijn pyjama, huilend en schreeuwend, in een klas te worden gezet. Deze podcast is, onder andere na commentaar van Balans, gelukkig verwijderd en de NVO heeft zich van de besproken aanpak gedistantieerd.
Uit de podcast komt het volgende fragment: “We hebben de scharnieren eruit gehaald om hem mee te nemen, in zijn pyjama, gillend en schreeuwend. Hij mocht zijn kleren terugverdienen. Hij moest van ver komen, zat in de klas in zijn pyjama. Schreeuwend en krijsend, omdat hij de regie niet uit handen wilde geven. Drie dagen lang schreeuwde hij in onze klas: IK KAN HET NIET!’ Lees de reactie van Balans.
Nieuwe trend: schoolaanwezigheid
Een recente ontwikkeling is de analyse van de landelijke Kinderombudsman (2024) en de rapporten van Kinderombudsman Rotterdam, ‘Thuiszitters, wie zit ermee’ (2024), en Ingrado: ‘Meer zicht op verzuim’. De aanbevelingen in deze rapporten laten een nieuwe ‘trend’ zien in het beleid rondom thuiszitters. Zoals ook in eerdere rapporten worden vanuit het oogpunt van leerplicht en schoolaanwezigheid steeds dezelfde (vermeende) knelpunten gesignaleerd, zoals wachtlijsten bij het speciaal onderwijs en de jeugdzorg, het lerarentekort en de schotten tussen de financiering van zorg en onderwijs. Balans meent dat dit geen oorzaken zijn van thuiszitten, maar eerder gevolgen, ofwel symptomen van niet-passend onderwijs.
De bestaande benadering focust nog steeds op kindfactoren, zoals mogelijke leer- of ontwikkelingsproblemen, of problemen in de thuissituatie. Die focus zou echter moeten liggen op de omgeving waarbinnen onderwijs wordt geboden: die moet vanuit wetten en verdragen zodanig passend gemaakt worden, dat kinderen en jongeren zo goed mogelijk tot ontwikkeling kunnen komen, mede doordat zij zich in deze omgeving veilig en prettig voelen.
Met de focus op aanwezigheid en de angst voor thuiszitters blijft het risico dat ouders en kinderen te maken krijgen met drang- en dwangmaatregelen. Daarom is Balans ook niet blij met de tendens in de laatste rapporten. Een vrijstelling 5a is wettelijk gezien een mogelijkheid, maar in verschillende gemeenten ziet Balans al beleid uitgezet worden om geen vrijstellingen 5a meer af te geven. Vanuit Balans vinden wij dit absoluut géén goede ontwikkeling: er moet worden uitgegaan van leerrecht en dit moet in de praktijk ook daadwerkelijk worden vormgegeven en bereikbaar zijn voor ieder kind. Dan is een vrijstelling van de leerplicht ook niet meer nodig. Sterker, de hele leerplichtwet kan dan vervallen en vervangen worden door de wet ‘leerrecht’.
Op dit moment is een vrijstelling 5a heel vaak nog een laatste redmiddel voor ouders en kinderen om rust te vinden, zonder angst voor drang- en dwangmaatregelen. Dit blijkt onder andere uit het rapport ‘Als iedereen naar school kan, behalve jij’ (2024) van de Nederlandse Vereniging voor Autisme (NVA): hierin geven ouders dit letterlijk aan. Als je beleid opstelt om vrijstellingen 5a niet meer af te geven, zonder dat daarbij wordt geborgd dat ouders deugdelijk worden geïnformeerd over hun wettelijke rechten en plichten hierin, wordt de indruk gewekt dat een vrijstelling niet mogelijk zou zijn. Ouders en kinderen worden bewust beperkt in hun wettelijke (inter)nationale rechten en met de (informatie)plicht die de overheid richting haar burgers heeft.
Symptoombestrijding
Focus op de thuiszitters en het thuiszitten zelf is volgens Balans symptoombestrijding. Lees daarover ook het rapport ‘Buiten de Lijntjes’ van de ‘Number Five Foundation’ (2020). Daarin staat onder andere:
De staat van de thuiszitter
In de ‘Staat van het Onderwijs’ van 2021 staat maar vier keer het woordje thuiszitters. Zo zag Kim Castenmiller, programma- en projectmanager, onderzoeker, adviseur, auteur en psycholoog/coach. Zij heeft een brede kennis van hoogbegaafdheid, onderwijs en thuiszitters. Deze summiere aandacht in de Staat van het Onderwijs beviel haar niet. Daarom schreef zij haar eigen rapport. In ‘Staat van de thuiszitters’ (mei 2021) gaat zij in op achtergronden, biedt ze nieuwe perspectieven en reikt ze drie kernoplossingen aan. In haar rapport schrijft ze onder andere over ‘schooltrauma’, een onderwerp dat veelvuldig wordt gemeden, vermeden en ontkend. Ook is ze, net als Balans, kritisch op eerdere onderzoeken en pleit ook zij voor een omslag van leerplicht naar leerrecht.
Van leerplicht naar leerrecht
Voormalig Kinderombudsman Marc Dullaert pleitte in het rapport ‘Van leerplicht naar leerrecht’ uit 2013 voor het waarborgen van het recht op onderwijs (art. 28 Kinderrechtenverdrag). Waar diverse andere maatregelen en aanbevelingen uit andere rapporten tot uitvoering zijn gebracht, is het leerrecht van kinderen ruim tien jaar later nog steeds niet geborgd. Kinderen hebben dit recht wel, maar het is op geen enkele manier mogelijk om het recht op onderwijs te effectueren.
Ook sinds ons eigen rapport ‘Thuiszitters Tellen’ is niets gedaan met de aanbevelingen. Daarentegen is de nieuwe trend ontstaan om meer te willen registeren, zoals geoorloofd verzuim, wat een aanleiding was om dit actuele rapport op te stellen.