Verslag bijeenkomst Thuiszitters in het licht: frustratie én hoop voor de toekomst
De bibliotheek aan de Neude in Utrecht was maandagavond 9 december 2024 gevuld met emoties: frustratie, hoop, strijdlust, en een vastberadenheid om verandering teweeg te brengen. Het evenement Thuiszitters in het licht was een avond met muziek, filmpjes van thuiszitters en een paneldiscussie met Kamerleden, onderzoekers en belangenorganisaties. Oudervereniging Balans presenteerde het rapport ‘Thuiszitters Tellen 2024, een ander licht op passend onderwijs’.
De avond begon met een lied, geschreven door de ouders van een thuiszitter. Dit bracht de zaal in stilte: “Daar in de klas, in dat systeem, heb jij nooit gepast, voelde jij je alleen.” Het raakte de kern van het probleem. Kinderen worden vaak als het probleem gezien, terwijl het systeem tekortschiet.
Ook jongeren zelf hadden een uitgebreide rol tijdens deze avond. Zo presenteerde Siham Hussein, zelf ex-thuiszitter, samen met Balans-directeur Joli Luijckx de avond. Na het lied van de ouders, gaf onderzoeker Theo Bakker door middel van een presentatie een inkijkje in zijn nog lopende onderzoek naar thuiszitters met autisme (zie kader).
Eén op elke acht jongeren met autisme heeft op enig moment in hun schoolloopbaan thuisgezeten (13,3%). Autisme hangt hiermee sterk samen met thuiszitten. Onderzoeker Theo Bakker van de Vrije Universiteit presenteerde deze eerste resultaten over zijn onderzoek naar autisme en problemen met het naar schoolgaan. Hij ziet in tien jaar data van het Nederlands Autisme Register (het NAR) een toename van 5,2% naar 9,3% (de twee coronajaren met 13% daargelaten).
Uit eerder onderzoek blijkt dat veranderingen in de schoolloopbaan van het kind triggers kunnen zijn voor thuiszitten: voor het eerst naar school of de overgang van de basisschool naar het middelbaar onderwijs. Jongens met problemen op school spijbelen relatief vaker. Hierdoor worden zij beter opgemerkt en onderzoekt de school vaak eerder wat oorzaken en oplossingen kunnen zijn. Meisjes uiten eventuele problemen op een andere manier, bijvoorbeeld een ziekmelding, wat leidt tot in eerste instantie tijdelijke afwezigheid. Problemen blijven daardoor onopgemerkt, waardoor zij vaker langdurig niet naar school gaan. Kinderen die problemen hebben met naar school gaan switchen vaker naar een school op een lager niveau om alsnog naar een school toe te kunnen.
Bakker vermoedt dat de problematiek van kinderen met autisme meer lijkt op die van meisjes in het algemeen, waardoor ook zij minder snel op de radar komen.
Vervolgens kreeg de zaal mooie filmpjes te zien van Isa en Lars, die daarin zelf vertelden over hun ervaringen als thuiszitter. Over hoe onbegrepen ze zich voelden op school. En dat zij óók onderwijs willen, zich ook willen ontwikkelen. En samen zijn met andere kinderen en jongeren. Isa zong het als volgt in een opgenomen filmpje: ‘Ik was een stekker die nergens in paste / er leek voor mij geen stopcontact te bestaan. Het is niet zo dat ik niet wil / in mij stormt het, maar om me heen is het stil.’ Met rapper Lars erbij die vroeg ‘Doe jij het lampje aan?’ (en ook nog wat geweldige moves liet zien!).
Bekijk hier de videoclip.
Rapport met schokkende cijfers
70.000 thuiszitters en 280.000 kinderen die geen volwaardig onderwijs krijgen. Het zijn getallen die aandacht trekken. Maar tellingen hebben tot nu toe niets ten positieve veranderd, ze kunnen zelfs verlammend werken. Want ondanks alle inspanningen – werkgroepen, een thuiszitterspact, allerlei preventiepilots – neemt het aantal kinderen dat uitvalt uit het onderwijssysteem snel toe.
De cijfers volgen uit een uitgebreid rapport met als titel ‘Thuiszitters Tellen 2024, een ander licht op passend onderwijs’, dat Balans opstelde in het kader van het ‘Jaar van de Thuiszitters’. Niet eerder bracht een rapport zo nauwkeurig alle groepen thuiszitters in beeld. Het ministerie van Onderwijs berekende begin dit jaar 13.700 thuiszitters, maar telde alleen het ongeoorloofd verzuim.
Balans signaleert ook dat continu naar individuele cases wordt gekeken, alsof het probleem bij het kind ligt. De oudervereniging legt de oorzaak van de toenemende problematiek bij het onderwijssysteem, dat voor steeds minder kinderen niet meer passend is of passend wordt gemaakt. Maar liefst 11 procent van alle kinderen krijgt geen (volwaardig) onderwijs, schetste voorzitter Petra Pronk van Balans. Zij lopen risico óók thuiszitter te worden. “De groep die nog wél langs het systeem kan, wordt steeds kleiner.”
Het rapport wordt ondersteund door een enquête waaraan ruim 1.000 ouders van thuiszitters deelnamen. 37 procent krijgt met drang en dwang te maken, zoals dreiging met Veilig Thuis. Terwijl zij zien dat met hun kind niets aan de hand was totdat het naar school ging. “We hadden een nieuwsgierige en leergierige zoon”, zoals Mirjam over haar zoon vertelde. “Vanaf de eerste dag kwam hij van een koude kermis thuis. Hij werd als probleem gezien. Hij is tot allerlei trajecten gedwongen, maar niets hielp. Omdat hij het probleem niet is, maar het schoolsysteem.” Mirjams zoon staat centraal in een lied dat haar partner en ex-partner maandagavond lieten horen. ‘Daar in de klas, in dat systeem / heb jij nooit gepast, voelde jij je alleen’, bevat de liedtekst.
In het rapport worden systeemproblemen belicht: factoren van uitval, groepen kinderen, fabels en mythes, de drang- en dwangmaatregelen en een rekensom van wat naar andere doelen gaat dan naar de kinderen die recht hebben op (passend) onderwijs. Pronk: “We pleiten voor leerrecht in plaats van leerplicht, voor passend onderwijs conform verdragen en voor naleving van en toezicht op de zorgplicht van scholen.”
Panel
Een panel, met onder meer politici en onderzoekers, en onder leiding van Lobke Vlaming, directeur Ouders & Onderwijs, reageerde gefrustreerd én strijdvaardig op het rapport. “Nederland is een van de rijkste landen ter wereld, dan is het toch ongelooflijk dat we dit laten gebeuren”, stelde hoogbegaafdheidsdeskundige Sophie van de Waart–Govaert. “Kijk naar al dat talent dat we aan de kant laten staan.” Sharon Stellaard, die vorig jaar met haar onderzoek ‘Boemerangbeleid’ scherp de problematiek in jeugdzorg en onderwijs blootlegde, zei ‘verbijsterd’ te zijn. “Maatregelen om het systeem passend te maken kunnen niet, maar thuiszitten kan blijkbaar wél in dit systeem. Ouders ervaren drang en dwang, waarom ervaren politici geen drang en dwang omdat ze de wet en internationale verdragen niet naleven?”
Twee Kamerleden waren aanwezig, maar van de oppositie. “Wij lopen ook tegen een muur aan: we doen voorstellen maar die halen het niet”, reageerde Lisa Westerveld (GL/PvdA). Sandra Beckerman (SP): “We zitten in een ingewikkelde politieke periode, een absolute puinhoop. We hebben weken gedebatteerd over de onderwijsbegroting, maar nu zijn we buitenspel gezet. Dat kán niet. Graag zouden we het debat over de lumpsum-financiering openen. In Nederland staat de overheid toe te kijken, terwijl in landen waar de overheid meer grip heeft wél de juiste begeleiding mogelijk is.” Beiden lieten dan ook weten het jammer te vinden dat er geen Kamerleden van de coalitie aanwezig waren.
Balans hoopt dat het rapport aanzet tot structuurverandering. Pronk: “We beloven niet meer met tellingen te komen, want die hebben niets veranderd, maar bij te dragen aan wat ieder kind het recht geeft om zich te ontwikkelen. Daarom nodigen we partijen uit met ons daaraan te werken.”
Alle bezoekers kregen vervolgens een vingerlampje om de thuiszitters letterlijk in het licht te zetten. De jongeren lieten nogmaals het ‘Thuiszitterslied’ horen, dit keer live uitgevoerd, met begeleiding van twee saxofoons. Zo eindigde de avond toch nog een soort van feestelijk. Wat een show!
Kijk de hele bijeenkomst terug via deze link
