Een dynamische kijk op ontwikkeling
TEKST METTE COÏNI & ANOUK VAN WESTERLOO
We hebben een maatschappij waarin kinderen moeten bijdragen en presteren, ongeacht of dat hen doet bloeien. We hebben een maatschappij nodig waarin kinderen kunnen bloeien ongeacht hun prestaties of bijdrage.’ Dat is donutpsychiatrie in een notendop, volgens Hilgo Bruining. Hilgo: ‘Donut-systeemdenken kan helpen om uit de huidige impasse in de zorg voor kinderen met ontwikkelingsproblemen te komen.’
De prestatiemaatschappij (links), de versnipperde zorg (midden) en het ‘donutmodel’ (rechts) in een gezonde balans. De binnenring van de donut vertegenwoordigt de sociale en biologische basis in het leven van een kind en de buitenring geeft de grenzen aan van de zorg en van het onderwijs.Daartussen ligt de ruimte waar kinderen zich optimaal kunnen ontwikkelen.
Hilgo Bruining is hoogleraar neurobiologische ontwikkelingsstoornissen en kinderpsychiater aan het UMC Amsterdam. Als directeur en oprichter van het N= You Neurodevelopmental Precision Center aan het Emma Kinderziekenhuis is hij erop gericht om telkens de best passende behandeling te vinden voor kinderen met ontwikkelingsstoornissen.
Het idee voor Donutpsychiatrie werd geboren vanwege een ander boek, Donuteconomie, geschreven door Kate Raworth. Een compleet andere materie op het eerste gezicht, maar voor Bruining bracht het de basis voor een verhelderende en nieuwe kijk op kinderpsychiatrie. ‘Kate Raworth – econoom op Oxford – maakte zich zorgen over hoe we als samenleving omgaan met duurzaamheid en klimaat. Zij leerde in haar studie dat er een rechte lijn is tussen (economische) groei en geluk,’ vertelt Bruining. ‘Maar in de praktijk heeft dat niet het gewenste effect; het creëert juist ongelijkheid en kaalslag.’ Volgens Bruining is het model van Raworth een aanklacht tegen die rigide manier van denken. En daarin zag hij overeenkomsten met de kinderpsychiatrie en jeugdzorg.
Veel meer factoren tellen mee
Bruining legt uit: ‘Je ziet dat we allerlei ideeën hebben over hoe kinderen met problemen behandeld en beoordeeld moeten worden, maar we nemen daarin niet mee dat ouders, school en de zorg er vaak niet de middelen, tijd en energie voor hebben. Wat mij ook altijd heeft verbaasd is dat we bij een eventuele diagnose uitgaan van een vast patroon dat niet meer verandert. Terwijl het kind en zijn of haar omgeving eigenlijk moet worden gezien als een dynamisch geheel; van ontwikkeling in de baarmoeder tot een leven met ouders en in een steeds veranderende omgeving en context.’ Bruining stelt dat het beter is te denken vanuit een model waarbij veel meer factoren en interacties worden meegewogen. En dan kom je bij het donutdenken (zie illustraties). Hij noemt niet alleen de voor de hand liggende factoren zoals genetische invloeden, maar ook mentale druk, omgeving, voeding en bijvoorbeeld beeldschermen, fijnstof en pesticiden.
Hele context bekijken
De diagnose en behandeling van (met name) kinderen kunnen pas goed worden verbeterd wanneer er gekeken wordt naar die interactie tussen aanleg, omgeving (bijvoorbeeld behuizing, groen) en context (draagkracht ouders en onderwijs) waarin het kind zich ontwikkelt. Het donutmodel kun je dan ook zien als een gezamenlijke methode van aanpak. Het boek volgt daarin een aantal stappen: verander de doelstelling, zie het grotere geheel, snap de systemen, stimuleer de menselijke natuur en richt je op herverdeling. Tezamen ontstaat het donutmodel met een completer beeld om zo te streven naar een optimale ontwikkeling. Daarmee is de aanpak ‘dynamisch’ (beweegt mee met het kind) en niet meer ‘rechtlijnig’ (het kind moet zich aanpassen). Bruining noemt nog een andere belangrijke reden waarom de donutaanpak nuttig is: ‘Er is in de zorg soms sprake van versnippering van informatie en willekeur. Het gaat om het hele krachtenveld rondom het kind. De aanpak zoals beschreven in het boek, helpt zoveel mogelijk relevante informatie te verkrijgen, en vanuit een veranderend perspectief continu af te stemmen op de behoefte van het kind.’
Samenwerking en uitwisseling is cruciaal
In het boek wordt de ruimte in de donut vergeleken met het onderhouden van een tuin. Een gezonde tuin is in balans door continue aandacht en verzorging. Als met zoveel mogelijk factoren rekening wordt gehouden, zal de tuin groeien en bloeien. Zo’n bloeiende tuin staat voor de ontwikkeling die profiteert van optimale omstandigheden. Er zijn allerlei factoren die samen zorgen voor een goede bodem (aanleg) en gunstige atmosfeer, terwijl steeds duidelijker wordt dat bepaalde invloeden schadelijk kunnen zijn zoals pesticiden of energydrinks. In het boek benadrukt de auteur de cruciale samenwerking en uitwisseling tussen alle betrokken ‘tuinmannen’ zoals onderwijs, kinderarts, kinderpsychiater, huisarts en consultatiebureau.
Minder versnippering, betere samenwerking
Door minder versnippering en betere samenwerking tussen deze partijen, wordt de ontwikkeling bewaakt en afgestemd op de behoeften van het kind. Ook voor ouders is deze benadering een positieve verandering. Bruining: ‘Voor ouders is het vervelend om keer op keer hun probleem te moeten uitleggen aan verschillende professionals. Terwijl bepaalde belangrijke aspecten – die toevallig buiten de expertise van de professional tegenover hen liggen – niet worden meegenomen.’
Digitaal datakluisje
Om dit probleem aan te pakken denkt Bruining aan een digitaal datakluisje dat van en door de kinderen en ouders – de zogenoemde ‘Health Wallet’ – wordt beheerd door de ontwikkeling heen. Desgewenst kan deze gedeeld worden met zorg of hulpverleners. Zo kunnen we toewerken naar een situatie waar we in samenhang tijdig kunnen bijsturen en niet symptomen gaan onderdrukken als het te laat is. Bruining: ‘We moeten een omslag maken in het systeem waarin we zitten, zodat kinderen zich optimaler kunnen ontwikkelen afhankelijk van de draagkracht van de omgeving. Laten we samen zorg gaan dragen voor de belangrijkste biotoop die er is, de tuin van onze ontwikkelende kinderen.’
Op 3 september 2024 zal Hilgo Bruining tijdens onze Algemene Ledenvergadering een webinar houden over donutpsychiatrie. Kijk hier voor meer informatie over het webinar en over het boek Donutpsychiatrie.
Dit artikel verscheen eerder in Balans Magazine 2-2024. Wil je ook ons magazine ontvangen? Word dan nu lid. Bekijk hier de voordelen.
