Wachtlijsten speciaal onderwijs

De wachtlijsten in het speciaal onderwijs worden regelmatig genoemd als oorzaak voor thuiszitten. Zie beschrijving van groepen ‘verborgen thuiszitters’ in rubriek ‘Definitie en uitleg verzuim en thuiszitters‘. Maar een kind dat wordt verwezen naar het speciaal onderwijs heeft nog steeds recht op onderwijs, ook als er geen plek is op een school voor speciaal onderwijs. Het blijft dan de verantwoordelijkheid van de school waar het kind is ingeschreven om onderwijs te bieden. Als dat niet op een ‘gewone’ manier kan, is er een (tijdelijke) passende maatwerkconstructie nodig.

Dit zou ook al regelmatig ingezet kunnen worden in de reguliere schoolsetting, zodat het kind passend onderwijs kan (blijven) krijgen op de reguliere school van herkomst. Uit het rapport ‘De stem van ouders in passend onderwijs’, dat Balans uitbracht in 2023, blijkt dat de mogelijkheden hiervoor nog (te) vaak niet of onvoldoende worden benut. Verwijzing naar speciaal onderwijs en de wachtlijsten daar hoeven dus niet oorzaak te zijn dat een kind of jongere een thuiszitter wordt.

Niet-passend onderwijsaanbod, onveilige omgeving en gebrek aan kennis

Ouders en jongeren zélf noemen als reden voor uitval vaak oorzaken als een gebrek aan kennis over de verschillende behoeften van kinderen en jongeren, een onveilige schoolomgeving en een niet passend onderwijsaanbod.

Mismatch onderwijsaanbod

Over de situatie op school geven ‘thuiszitters’ herhaaldelijk aan dat ze:

• minder behoefte hadden aan herhalen;
• wilden weten waarom zij iets moeten leren;
• behoefte hadden aan autonomie;
• relatie met de onderwijsgevenden wilden (al dan niet in relatie met werkdruk of lerarentekort)

Deze onbeantwoorde behoeften van kinderen hebben relatie met een gevoel van onveiligheid en niet gezien worden.

Niet gehoord

Ouders van ‘thuiszitters’ geven aan dat niet geluisterd werd naar behoeften en mogelijke oplossingen voor hun kind en dat er wantrouwen bestond over hun kunde en intenties. Pas wanneer zij een onderzoek lieten doen en/of een deskundige meenamen naar een gesprek werden ze serieuzer genomen. Maar ook dan werden ouders of kind niet gehoord. 

Systeemfactoren

Door ‘het systeem’ kunnen of mogen oplossingen niet, luidt soms als argument waarom het kind zonder onderwijs komt te zitten. Een blik op een aantal systemen.

Wachtlijsten in de jeugdzorg

Soms wordt gezegd dat voor (bijna) thuiszitters de ‘zorg voorliggend’ is: een kind moet (eerst) behandeld worden vóórdat het weer naar school kan. Of er moet eerst onderzoek komen voordat besloten kan worden wat een kind nodig heeft of welke school passend is. ‘Zorg voorliggend’ zou alleen moeten gelden als het voor het kind zélf niet mogelijk is om onderwijs te volgen, zelfs geen alternatieve vorm van onderwijs. Dit komt soms door langdurig niet-passend onderwijs, veel negatieve ervaringen en/of pesten, met eventueel zelfs schooltrauma tot gevolg. Dan is onderwijs volgen (even) onmogelijk.

In de praktijk kan een kind vaak prima onderwijs volgen, maar (tijdelijk en/of gedeeltelijk) niet op school. Ouders van thuiszitters noemen dit vaak: ‘wel leerbaar, niet schoolbaar’. Probleem is dan dat er geen passende alternatieve vorm van onderwijs is (eventueel gedeeltelijk), of dat deze niet is toegestaan. Zie ook de resultaten van de enquête van Balans uit oktober 2024. ‘Onderwijs’ en ‘school’ worden dan als hetzelfde gezien. Zie hierover meer in de rubriek ‘Kinderrechten en het recht op onderwijs‘.

Wat betreft de noodzakelijkheid van onderzoeken verwijzen we ook naar wat we eerder schreven over het OPP. Zoals ook elders in het rapport ‘Thuiszitters Tellen 2024’ is te lezen en blijkt uit ons rapport ‘De stem van ouders in passend onderwijs’, wordt het OPP heel vaak niet gebruikt als instrument om het onderwijs passend te maken. Er wordt langdurig ‘aangemodderd’ met halve maatregelen, zonder dat goed in beeld is gebracht wat de leerling én de leerkracht nodig hebben om het onderwijs passend te krijgen. En daardoor wordt het ‘probleem’ groter en wordt er aangestuurd op onderzoek. Wij hebben de indruk dat voor puur onderwijs-gerelateerde vraagstukken die niet adequaat worden opgelost uiteindelijk regelmatig jeugdzorg nodig is; om de ontstane schade te herstellen of om een diagnose te stellen (die wellicht niet nodig zou zijn geweest, of die niet klopt doordat bepaalde gedragingen worden aangezien voor kenmerken van een ontwikkelingsprobleem of -stoornis, terwijl ze zijn veroorzaakt door langdurige structurele onveiligheid).

Een onderzoek kan worden gebruikt om middelen te kunnen of mogen inzetten, of als onderbouwing voor verwijzing van een kind naar speciaal onderwijs. In de eerste plaats is een onderzoek – of liever gezegd: de diagnose die bij een onderzoek wordt gesteld – voor die laatste twee lang niet altijd nodig. Passend onderwijs had immers juist ‘minder diagnoses’ als één van de doelen. Dit soort eisen blijken vaak inderdaad niet per se noodzakelijk, maar zijn het argument van de school of het samenwerkingsverband dat die dit nou eenmaal ‘altijd zo doet’. Het is ook lang niet altijd zo dat er op geen enkele manier onderwijs mogelijk zou zijn zolang er geen onderzoek is gedaan; er wordt onvoldoende gebruik gemaakt van mogelijkheden.

Soms wordt een onderzoek ‘geëist’ omdat er tussen ouders en school discussie is over de onderwijsbehoeften. Is een onderzoek dan nodig? En is het belang van het kind daarmee uiteindelijk gediend? Onderzoek is nodig naar de relatie tussen problemen op school en verzoeken tot jeugdzorg en hoe onderwijs jeugdzorg had kunnen voorkomen. De uitkomst van zo’n onderzoek zou inzicht kunnen geven in de grote geldtekorten bij jeugdzorg en de grote reserves bij onderwijs.

Schotten tussen zorg en onderwijs

In het verlengde van wachtlijsten in de jeugdzorg worden vaak de ‘schotten’ tussen zorg en onderwijs genoemd. Die zouden het moeilijk maken om kinderen en jongeren het juiste onderwijs te geven. Het is inderdaad zo dat de geldstromen in de jeugdzorg en in het onderwijs verschillend zijn, met verschillende wegen en vanuit verschillende ministeries. In de praktijk gaat het echter vooral om wie er gaat betalen. Het onderwijs ziet graag een jeugdzorgvraagstuk, zodat de gemeente een bepaalde voorziening betaalt. De gemeente realiseert zich dit inmiddels, heeft ook te kampen met tekorten voor jeugdzorg, en is mede daardoor steeds kritischer of zij echt verantwoordelijk is. Tegenover deze tekorten staan de miljarden aan reserves in het onderwijs. Zie ook het hoofdstuk over financiële middelen.

Volgens artikel 3 van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind moet er echter altijd een oplossing gevonden worden. Een kritische houding tegenover de bekostiging is terecht, maar mag nooit ten koste gaan van het kind en zou ook geen onnodige extra last moeten zijn voor ouders, die hun tijd en energie al nodig hebben om hun kind zo goed mogelijk te begeleiden. Die tijd moeten ze nu vaak besteden aan gesteggel tussen school en gemeente. Wie daadwerkelijk verantwoordelijk is voor bekostiging moet een zaak van tweede instantie zijn. Ook dit is geen plausibele oorzaak van het thuiszittersprobleem. Dit is het gevolg van het feit dat het belang van het kind niet voorop staat.

Onvoldoende controle en handhaving

Vanuit de zorgplicht zijn schoolbesturen wettelijk verplicht om elk kind passend onderwijs aan te bieden. Controle en handhaving hierop ontbreken echter – waardoor de uitvoering vaak achterblijft. De Onderwijsinspectie controleert bijvoorbeeld niet of er een Ontwikkelingsperspectief (OPP) wordt opgesteld voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben, of de kwaliteit ervan voldoende is, of het ook wordt uitgevoerd en of deze uitvoering van goede kwaliteit is. Ouders kunnen met hun klachten hierover niet terecht bij de Onderwijsinspectie. De actiegroep ‘Boze Ouders in het Onderwijs’ bood in 2020 een collectieve klacht hierover aan bij de inspectie.

Recht op onderwijs niet afdwingbaar

Op grond van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind, artikel 28, hebben kinderen recht op onderwijs. Dit recht is alleen niet afdwingbaar. Ook hierop is geen controle of handhaving vanuit de overheid. De zorgplicht die schoolbesturen hebben om passend onderwijs te bieden, blijft daardoor vaak onopgemerkt en ongecontroleerd. Ook het VN-verdrag Handicap wordt in Nederland niet voldoende nageleefd. Veel kinderen krijgen daardoor niet de ondersteuning die zij nodig hebben, ondanks de verantwoordelijkheid van schoolbesturen.

Hier tegenover hebben ouders en kinderen een zwakke rechtspositie. Door gebrekkige controle, handhaving en rechtsbescherming komen kinderen onnodig thuis te zitten en/of wordt hun recht op onderwijs geschonden. Het College voor de Rechten van de Mens heeft de overheid regelmatig aanwijzingen gegeven, maar die neemt geen of geen effectieve maatregelen.

Leerplicht versus leerrecht

In Nederland staat niet het recht op onderwijs centraal maar de leerplicht. Ofwel: aanwezigheidsplicht. D66 deed in 2020/2021 een poging om een vorm van leerrecht verankerd te krijgen in de nationale wetgeving met de Initiatiefwet Leerrecht. Deze wet is nog steeds geen feit. Zie hier de reactie van Balans op deze initiatiefwet.

In juni 2023 publiceerde de Raad van State het advies op deze initiatiefwet. Dat noemt het belang van het kind wel, maar geeft aan ‘dat de belangen van een kind altijd moeten worden afgewogen tegen redelijke andere belangen’. Ze stelt vervolgens ‘dat de rechtszekerheid van schoolbesturen en hun vrijheid om het onderwijs in te richten door deze wet zouden worden aangetast’. Dit verstevigt het beeld dat Balans al tientallen jaren ziet: het belang van de school(besturen) weegt zwaarder dan het belang en het recht van het kind. Nog onvoldoende inzichtelijk is voor de samenleving wat de gevolgen hiervan zijn. Zie hiervoor ook de rubriek ‘Aannames, mythen, frames en misvattingen‘. Balans hoopt met dit rapport dat inzicht te vergroten.

Gebrek aan geld

Regelmatig wordt een gebrek aan geld genoemd als een van de oorzaken voor de thuiszittersproblematiek. Passend onderwijs zou duur zijn; de mythe dat passend onderwijs een bezuinigingsmaatregel was, houdt hardnekkig stand. Zie hiervoor ook het hoofdstuk ‘Aannames, mythen, frames en misvattingen’.

Jaarlijks wordt er in Nederland een groot bedrag toegewezen aan het onderwijs en specifiek aan het bevorderen van passend onderwijs. Veel van dit geld blijft op de plank liggen. In plaats van het geld direct in te zetten voor bijvoorbeeld gespecialiseerde begeleiding, aanpassingen in het onderwijsprogramma of extra hulp voor leerlingen die dat nodig hebben, worden middelen soms opgepot of verkeerd verdeeld. Mogelijk vanwege bureaucratie, terughoudendheid bij besturen om investeringen te doen, en/of inefficiënt beleid. De problemen rond thuiszitters zijn niet financieel van aard. Wat onder andere nodig is, is betere coördinatie, heldere verantwoordelijkheden, en vooral de wil om deze kinderen niet in de kou te laten staan. Zie ook de rubriek over Financiën.