Steunen, sturen en inspireren
Weet je niet wat je met je tiener in huis aan moet? Geen paniek! Al eeuwen worstelen ouders hiermee. Zo vertelt Jelle Jolles, hoogleraar neuropsychologie met specialisme in leren en ontwikkelen. In zijn nieuwste boek Het tienerbrein – Een ander perspectief gaat hij in op de ontwikkeling en ontplooiing van tieners en biedt hij praktische handvatten.
De jeugd van tegenwoordig
Een uitspraak: ‘De jeugd van nu houdt van luxe; ze heeft geen manieren, geen eerbied voor ouderen, ze kletst in plaats van dat ze werkt, en tiranniseert de ouders.’ Herkenbaar? De uitspraak is al zo’n 2500 jaar oud, uit de tijd van de Griekse filosoof Socrates. Op een dag zullen de tieners van nu, die jou hopeloos maken en de ergste generatie ooit lijken, zelf verzuchten dat het niets gaat worden met hun eigen tieners.’
Tieners overzien de gevolgen nog niet
Maar het zijn niet de tieners die hopeloos maken. Het zit in ons, volwassenen. ‘Jongeren zijn niet verantwoordelijk voor de problemen die wij ervaren. Zij moeten nog veel leren en ervaren. Daarbij moeten wij ze helpen,’ legt Jelle Jolles uit. ‘Als je ze hoort praten, lijken ze soms wel volwassen, maar ze kunnen scherp uit de hoek komen doordat ze de gevolgen nog niet overzien. Dit maakt ons duidelijk dat jijzelf ook nog wat te leren hebt: je moet jouw gedrag als ouder hierop aanpassen.’
Het tienerbrein is enorm nieuwsgierig
In zijn boek legt Jelle uit dat ouders aanlopen tegen de invloed van ontwikkeling van de hersenen op het gedrag van jongeren. Waar je kind eerst nog op jou gericht was, gaat het zich meer richten op de wereld buiten het gezin. Dit zit geprogrammeerd in de hersenen en is onvermijdelijk én gezond op weg naar volwassenheid, wil het ooit op eigen benen staan. Jelle: ‘Het tienerbrein is enorm nieuwsgierig: het wil ontdekken en geprikkeld worden. Oók met zaken waarmee het nog geen ervaring heeft en waarvan het de risico’s nog niet kan overzien. Jij als ouder en alles wat in het gezin gebeurt, worden héél saai voor ze.’
Meer inspiratie en sturing geven
We hebben vanaf de jaren negentig onze jongeren te veel losgelaten, terwijl hun hersenen nog ‘werk in uitvoering’ zijn. We moeten ze meer inspiratie en sturing geven, meent Jelle. ‘Er heerste de opvatting dat het kind regie heeft over het leerproces. De heersende onderwijsfilosofie is sindsdien vooral gericht op explorerend, zelf ontdekkend leren. Regels worden minder geleerd. Terwijl jongeren nog tot na hun twintigste veel leren en de hersenen doorontwikkelen. Daarnaast hadden ouders minder tijd voor hun kinderen, vooral doordat vrouwen meer zijn gaan werken, maar mannen nauwelijks minder. Maar ook door de grote invloed van de sociale media.’
Zes ouderlijke rollen
Sturen is een van de drie kerntaken van de ouder die Jelle toelicht; naast steunen en inspireren. Ze keren terug in de zes ouderlijke rollen die Jelle in zijn boek beschrijft (bekijk een beschrijving van die zes rollen – manager, supporter, coach, inspirator, mentor, adviseur).
Rode draad is communicatie: praten, echt luisteren, begrijpen, discussiëren, sparren. Jelle: ‘Je leert je kind om te verwoorden, over zichzelf na te denken, zelfinzicht, aandacht voor de ander en geeft hem kennis.’
Met deze opvolger van zijn eerdere boek Het tienerbrein – Over de adolescent tussen biologie en omgeving schrijft Jelle meer naar de praktijk toe. Daarom noemt hij zijn nieuwste boek een gids voor ouders, leraren en andere opvoeders.
Via wij-leren.nl kun je je aanmelden voor het gratis kennisdossier Neuropsychologie van leren en onderwijs, waarin Jelle Jolles zijn visie over leren en het onderwijs uiteenzet.
‘Het gaat er niet om of je het goed doet; het gaat om interesse, hechting en respect’
Is het niet gewoon een generatiekloof: ouders die nog naar autoriteit luisterden versus kinderen die digitaal zijn opgegroeid en niet meer alles aannemen?
Jelle: ‘Nee, dat ze niet meer alles aannemen, is van alle tijden. In dit digitale tijdperk worden jongeren wel overspoeld door informatie. De sociale media zijn niet ‘sociaal’ maar bieden een overdosis aan prikkels met weinig feitelijke informatie, geholpen door de algoritmes. Hun taalvaardigheid neemt af, ze kunnen bronnen nauwelijks analyseren en ontberen echt sociaal contact. Haal sociale media uit de klas; dat geeft rust en kinderen gaan weer gesprekken met elkaar aan. Zo leren ze ook vragen stellen, beargumenteren en beoordelen en ontdekken ze gezamenlijkheid. Echt luisteren, begrijpen en emotionele interactie zorgen voor hechting; anders dan wanneer je in de pauze op je mobiel zit, er geen interactie is en je niet reflecteert op wat je ziet.’
Is Nederland bijzonder als het gaat om mobieltjesgebruik?
‘In België zie je het ook, maar daar is het onderwijs – anders dan in Nederland – veel meer gestructureerd. Hetzelfde geldt voor Estland en Finland. Het opleidingsniveau van leraren ligt er hoger dan hier. In een aantal landen geldt nu een sociale media-verbod. In Nederland hoor je stemmen dat we kinderen mediawijs moeten maken. Wie gaat dat doen? Ouders missen tijd en kennis en school is al overbelast.’
Kan élke ouder wat jij beschrijft wel toepassen?
‘Ja, je kunt meegroeien met je kind en zelf leren van de ervaringen. En er is heus tijd voor gesprekjes, tijdens het koken of onderweg naar sporttraining. Als je kind jou boeit, boeit het jou ook wat jouw kind interesseert. Het gaat er niet om of je het goed doet en of je het begrijpt, maar om interesse, hechting en respect. Daarvoor hoef je geen universiteit gedaan te hebben. Het gaat om je houding. Heb vertrouwen, speel de verschillende rollen; bij de overgrote meerderheid van de tieners komt het goed.’
Je benadrukt dat ontdekkende van het tienerbrein. Maar op school wordt voor je bepaald waarnaar jij nieuwsgierig moet zijn.
‘Daarom moet school de leerprogramma’s verbreden. Binnen de voorwaarden van de vakvereniging heeft de leraar vrijheid om leerstof levend te maken. Neem voor het leesonderwijs eens een graphic novel: Marten Toonder gebruikt veel neologismen, nieuw verzonnen woorden. Dat vinden tieners hartstikke leuk. Schoolleiders moeten zorgen voor de voorwaarden van onderwijsvernieuwingen.’
Stimuleer als school sociale interactie met onder andere beschutte plekken waar groepjes kunnen praten. School is ook een sociale leeromgeving. Dat is goed voor taalontwikkeling, logisch denken en sociale ontwikkeling. Veel schoolpleinen zijn daar te groot voor.’
Kent het neurodivergente tienerbrein specifieke aandachtspunten?
‘Adhd, autisme of hoogbegaafdheid zijn geen medische ziekten, maar een andere ontwikkeling van de hersenen, die zich kan uiten als een functiestoornis. Een belangrijk hulpmiddel voor de ontwikkeling is taal, want dat is het voertuig van het denken. Zorg daarom voor een taalrijke omgeving. Zorg ervoor dat je kind veel met andere kinderen praat. Het maakt niet uit als je zelf niet zo’n prater bent of niet foutloos Nederlands spreekt. Het tienerbrein kan verschillende taalniveaus goed onderscheiden. Meertaligheid is juist goed voor een bredere taalontwikkeling.’
En de invloed van cultuur?
‘In bepaalde culturen kunnen andere normen gelden over omgang met kinderen. Maar als ouder kun je leren en jezelf ontwikkelen en ook de verschillende rollen vervullen. Van nature nemen veel ouders de sturende rol op zich, maar die van coach of inspirator zijn voor kind én ouder fijn.’
Dit artikel verscheen eerder in Balans Magazine 2-2026. Wil je ook ons magazine ontvangen? Word dan nu lid. Bekijk hier de voordelen.
In zijn boek heeft Jelle Jolles kaders opgenomen met checklists, overzichten, aanbevelingen en concrete tips. zoals ideeën voor vragen aan je tiener voor zelfinzicht. of vijf manieren van plannen. en: hoe praat je niet met je tiener…