‘Een schooltrauma kan lijken op een burn-out’
TEKST: MARIJE PIETERSMA
Hanneke Reitsma is contextueel therapeut, specialist hoogbegaafdheid en eigenaar van praktijk Extralent. Voor haar site schreef ze een verhelderend maar alarmerend artikel over traumagerelateerd gedrag bij hoogbegaafden. Reden voor Balans, in dit Jaar van de Thuiszitter, om haar te bevragen over schooltrauma’s, hoe je die herkent en wat ouders en leerkrachten kunnen doen om kinderen en jongeren die hiermee kampen te helpen.
Wat is schooltrauma?
Hanneke: ‘Schooltrauma is een vorm van ontwikkelingstrauma en komt vaak voor bij kinderen die anders denken of voelen dan hun leeftijdsgenoten. Getraumatiseerd raken door pesten als gevolg van dit anders-zijn, is de meest voor de hand liggende vorm van schooltrauma. Maar er is veel meer en daarover is nog maar weinig bekend.’
Hoe ontstaat schooltrauma?
‘Voor een gevoel van rust en veiligheid heeft ieder kind hulp nodig om emoties te reguleren en behoeften te leren uiten. Schooltrauma ontstaat door een structureel gebrek aan afstemming hierop. We zien dit veel bij kinderen die langdurig niet passen binnen het reguliere onderwijssysteem zoals hoogbegaafde (HB), autistische (ASS) en hoogsensitieve kinderen (HSP). Vaak hebben deze kinderen een sterk aanpassingsvermogen, sterk rechtvaardigheidsgevoel en voelen zij goed aan wat er van hen verwacht wordt. Daarmee dragen ze ongemerkt veel verantwoordelijkheid. Hun eigen emoties en behoeften worden onvoldoende gezien en erkend. Daardoor zijn ze veel op zichzelf aangewezen. Als het kind verantwoordelijke taken van volwassenen overneemt, levert dat veel spanning en stress op die kunnen leiden tot overbelasting. De zogenaamde ‘perfecte kinderen’ zullen het minst opvallen met hun behoeften. Zij zorgen ervoor dat ze vooral niet tot last zijn. De stress slaat dan naar binnen. De zogenaamde ‘zondebokken’ worden vaak als lastig gezien, hun stress is naar buiten gericht. Deze overlevingstactieken kunnen al ontstaan in de thuissituatie (hechtingsfase) en worden vaak doorgezet in de schoolse setting.
Hoe herkennen we schooltrauma?
‘Kinderen met schooltrauma vertonen vaak tekenen die kunnen lijken op een burn-out. Deze symptomen zijn vaak niet meteen zichtbaar, vooral niet op school. Toch kunnen de volgende signalen erop wijzen dat een kind lijdt aan schooltrauma:
• Moeite met het beheersen van emoties (emotieregulatie)
• Extreme vermoeidheid
• Slecht slapen
• Beperkte of geen concentratie
• Zeer sociaal wenselijk gedrag buiten het gezin
• Lusteloosheid en gebrek aan motivatie
• Psychosomatische klachten zoals hoofdpijn of buikpijn
• Een negatief zelfbeeld
• Gevoeligheid voor verslaving
• Achteruitgang in schoolprestaties
Het kan maanden of zelfs jaren duren voordat de klachten duidelijk worden op school. Thuis zijn de problemen echter vaak al eerder merkbaar, maar ouders en gezinsleden voelen zich vaak machteloos omdat ze niet weten hoe ze het kind kunnen helpen. Dit kan leiden tot gevoelens van schaamte en wanhoop binnen het gezin.’
Wat zijn de gevolgen van schooltrauma?
‘Langdurige stress is schadelijk, waardoor een kind uiteindelijk zal vastlopen. Sociaal wenselijk zijn lukt dan steeds minder of boze buien worden steeds explosiever. Van binnen worstelen deze kinderen met gevoelens van onmacht en uitputting. Ze kunnen volledig geblokkeerd raken door die innerlijke strijd. Dit kan zich uiten in ernstige problemen zoals depressie, suïcidale gedachten en zelfs een volledige ‘shut down’, waarbij het kind niet meer in staat is om naar school te gaan of andere normale activiteiten te verrichten.
In de puberteit kan schooltrauma leiden tot het gevoel dat het kind alles alleen moet oplossen, omdat het bang is om hulp te vragen uit angst om te falen. Dit probleem kan zich uitstrekken tot in de volwassenheid, waar mensen blijven worstelen met de gevolgen van hun schooltrauma. Dit kan zich uiten in burn-out-achtige symptomen, een negatief zelfbeeld en een voortdurende worsteling met sociale relaties en verwachtingen.’
Hoe kunnen ouders en leerkrachten helpen?
‘Om een kind met schooltrauma goed te begeleiden, is het belangrijk dat ouders en leerkrachten de signalen (h)erkennen die het kind afgeeft en af te stemmen op diens behoeften. Ze moeten begrijpen dat een kind dat voorheen goed functioneerde, door de stress ineens minder goed kan presteren. Het is belangrijk om rust te bieden, het tempo aan te passen, maatwerk te leveren en vooral aandacht te hebben voor de emoties van het kind.
Creëer een veilige omgeving waarin het kind zich gehoord en begrepen voelt. Kinderen met schooltrauma hebben vooral iemand nodig die naar hen luistert en hen begrijpt. Door aandacht te hebben voor hun gevoelens en door te erkennen dat ze het moeilijk hebben, kan veel stress worden verminderd.’
Waarom zijn erkenning en steun zo belangrijk?
‘Net als bij een burn-out hebben kinderen met schooltrauma tijd nodig om te herstellen. Dit proces moet gebeuren in een omgeving waar ze zich veilig voelen en waar ze niet onder druk worden gezet om te presteren. Ouders en leerkrachten spelen hierbij een sleutelrol door begripvol te zijn en de juiste ondersteuning te bieden.’
Lees hier wat het verschil is tussen ‘gewone’ stress en schadelijke stress en het effect van langdurige stress (door school) op schoolgaande kinderen. Lees ook hoe je als gezin (en omgeving) kunt proberen hiermee om te gaan en de druk op een gezin in deze situatie te verlagen. Kijk een nuttig filmpje over de gevolgen van trauma en lees het artikel van Hanneke Reitsma over stressgerelateerd gedrag bij hoogbegaafden.
Dit artikel verscheen eerder in Balans Magazine 3-2024. Wil je ook ons magazine ontvangen? Word dan nu lid. Bekijk hier de voordelen.
