Portretten van 'thuiszitters': wat maken deze verhalen zichtbaar?

De verhalen in deze bundel gaan niet over uitzonderingen of individuele pech. Zij laten zien wat er gebeurt wanneer een onderwijssysteem onvoldoende recht doet aan de verschillen tussen kinderen.

De kinderen in deze portretten verschillen in leeftijd, talenten, ondersteuningsbehoeften en achtergronden. Sommigen hebben een medische aandoening, anderen zijn hoogbegaafd, autistisch, prikkelgevoelig, worden gepest, voelen zich niet veilig op school of hebben een taalontwikkelingsstoornis. Sommigen zitten al lange tijd thuis, anderen balanceren voortdurend op de rand van uitval of vallen na een terugkeer naar school opnieuw uit.

Een onderwijssysteem wat uitgaat van het gemiddelde kind

Toch vertellen deze portretten uiteindelijk hetzelfde verhaal. Niet omdat deze kinderen dezelfde hulpvraag hebben, maar omdat zij allemaal vastlopen in een onderwijssysteem dat uitgaat van wat voor de meeste kinderen werkt: het 'gemiddelde kind'. Er is te weinig ruimte voor maatwerk, diversiteit, flexibiliteit en passende ondersteuning. Bovendien worden kinderen, ouders én leraren regelmatig geconfronteerd met onnodige regels, procedures en andere obstakels die deelname aan onderwijs juist bemoeilijken, terwijl het systeem die deelname mogelijk zou moeten maken.

Daarbij ligt de nadruk nog te vaak op schoolgang en aanwezigheid, in plaats van op wat een kind nodig heeft om zich veilig te kunnen ontwikkelen, mee te doen en tot leren te komen. Daardoor ligt de focus te vaak op het aanpassen van het kind aan het systeem, in plaats van op het creëren van de randvoorwaarden die nodig zijn om het onderwijs aan te laten sluiten bij wat een kind nodig heeft.

Duizenden verschillende verhalen, maar structurele patronen

In Nederland gaat het volgens een onderbouwde schatting inmiddels om minstens 70.000 kinderen die langer dan drie maanden thuiszitten zonder passend onderwijs. Achter dat cijfer gaan duizenden verschillende verhalen schuil, maar steeds opnieuw zien we dezelfde structurele patronen terug.

Dat raakt aan fundamentele kinderrechten. Ieder kind heeft recht op onderwijs, ontwikkeling en participatie. Daarbij moet het belang van het kind altijd de eerste overweging zijn. Niet de aanwezigheid in een schoolgebouw zou centraal moeten staan, maar de vraag wat een kind nodig heeft om zich te kunnen ontwikkelen en mee te doen. Dat vraagt om een verschuiving van de huidige nadruk op leerplicht naar het realiseren van het leer- en ontwikkelrecht van ieder kind.

Samenhangend geheel van randvoorwaarden

Een onderwijssysteem dat recht doet aan de verschillen tussen kinderen vraagt om een samenhangend geheel van randvoorwaarden. Denk aan passende ondersteuning, ruimte voor maatwerk, deskundige professionals, een veilige leeromgeving, voldoende flexibiliteit en een goede samenwerking tussen onderwijs, zorg en gemeenten. Deze opsomming is zeker niet volledig, maar maakt wel duidelijk dat het verbeteren van één afzonderlijke randvoorwaarde onvoldoende is. Het gaat niet om één maatregel, maar om een samenhangend systeem waarin alle randvoorwaarden op orde zijn. Alleen dan kunnen kinderen daadwerkelijk blijven deelnemen aan onderwijs, zich blijven ontwikkelen en wordt uitval voorkomen.

Juist door die samenhangende randvoorwaarden kunnen veel meer kinderen blijven deelnemen aan onderwijs en zich blijven ontwikkelen. Dat is niet alleen beter voor kinderen en gezinnen, maar voorkomt ook dat later veel zwaardere ondersteuning nodig is en de maatschappelijke kosten verder oplopen.

Structureel probleem

Deze verhalen zijn daarom geen verzameling persoonlijke ervaringen. Ze maken zichtbaar dat de problemen niet incidenteel zijn, maar structureel. Niet de kinderen lopen vast, maar een onderwijssysteem dat onvoldoende aansluit bij wat zij nodig hebben.

Op de volgende pagina's maak je kennis met enkele van hen. Hun verhalen verschillen, maar samen maken zij zichtbaar waarom fundamentele veranderingen nodig zijn om een onderwijssysteem te realiseren waarin het recht op onderwijs, ontwikkeling en participatie daadwerkelijk wordt gewaarborgd, het belang van het kind centraal staat en niet de leerplicht, maar het leer- en ontwikkelrecht van ieder kind het uitgangspunt vormt.