Dit artikel is eerder verschenen in het blad OnderWijs Tijd oktober-december 2024 nr 4

“Ik wil niet anders zijn, ik wil gewoon meedraaien en erbij horen.”

Bram

Bram kwam ooit bij mij in de klas op het speciaal basisonderwijs. Een jongen met een vrolijke glimlach en een vlotte babbel. Inmiddels is hij 20 jaar en nog steeds komen we elkaar af en toe tegen. Zijn glimlach is nog even stralend, net als zijn enthousiaste begroeting.

De basisschool

Bram heeft dyslexie, in zijn geval echt woordblindheid. Hij is gestart in het regulier onderwijs, maar daar wisten ze al snel niet meer hoe ze hem in zijn leesontwikkeling konden begeleiden. Na groep 3 is hij naar het speciaal basisonderwijs (SBO) gegaan.

Op het SBO heeft hij veel extra lees- en spelaandacht gekregen. Begeleiding van gespecialiseerde leerkrachten, extra logopedie, een bril met speciale leesglazen, leeslinialen, dyslexie begeleiding, Kurzweil. Thuis werd er elke dag gelezen, ook in de weekenden en de vakanties.

‘Strijd met letters’

Er is een tijdje medicatie gebruikt om zijn concentratie te vergroten. Door zijn onoplettend gedrag bij lezen, dachten ze dat Bram wellicht ADD had. Al vrij snel werd duidelijk dat concentratie niet het probleem was, maar zijn strijd met letters. Lezen en spelling draait om letters. “En letters? Die zijn gewoon saai!”

Brams leesniveau paste niet bij zijn leeftijd. De leesboekjes die hij moest lezen waren vaak geschreven voor jongeren kinderen. “Als we naar de bieb gingen, moest ik naar de ‘makkelijke’ boekjes, die waren echt saai en nog steeds moeilijk om te lezen. De juf kwam eens met een boekje speciaal voor mij. “Kijk Bram, een boekje speciaal voor dyslectische kinderen”. Die wilde ik eigenlijk ook niet. Ik wilde namelijk gewoon normaal zijn en kunnen lezen, net als de rest.”

Aan het begin van groep 8 kwam Bram bij mij in de klas. Bram was een voorzichtige jongen met flinke faalangst. Lezen en spelling ging echt niet. Terwijl vakken als geschiedenis en biologie of techniek en handvaardigheid geweldig goed gingen. Bram zegt daarover: “Wat je goed kunt, vind je zelf ook maar heel gewoon. Als het goed zit, is het normaal. Wat je fout doet, dat wordt je verteld.”

Bram heeft me ook regelmatig voor de gek gehouden met zijn feilloze geheugen. Tijdens de leesles mochten de leerlingen om de beurt een rijtje woorden voorlezen. Ook Bram las zo’n rijtje voor. Waarop ik opmerk: “Goed gelezen, alleen dat rijtje had je buurman al voorgelezen.” Bram reageerde direct: “Sorry juf, ik was niet aan het opletten”. Wat bleek, Bram lette wel op, maar het nazeggen van een rijtje woorden kostte hem beduidend minder energie en frustratie, dan zelf worstelen met de woorden.

De verandering

In de klas merkte ik dat Bram gefrustreerd was. Het voelde voor hem dat hij alleen maar bezig was met lezen, extra lezen, spelling en extra spelling. Waar hij tijdens de geschiedenis- en techniekles gezellig aanwezig was, werd hij onzichtbaar als hij maar dacht aan lezen. Ik vond dat extra leesles in groep 8 niet helpend was voor de groei en ontwikkeling van Bram. Wat hij nodig had waren andere oplossingen.

Mijn zorg en ideeën deelde ik tijdens het oudergesprek rond de herfstvakantie. Bram herinnert zich dit gesprek als dé grote verandering. Hij zegt hierover: “Toen ben ik echt gaan groeien. Ik hoor het je nog zeggen! 'Bram, we gaan stoppen met leren lezen en we gaan beginnen met hulp vragen. We gaan ontdekken wat heb jij nodig hebt om een tekst te kunnen begrijpen. En na al die jaren van hard werken weten we nu dat zelf een tekst lezen voor jou niet de beste oplossing is.’ Jij zag echt wat er speelde. De druk om altijd maar te moeten lezen viel weg. Ik was zo blij en opgelucht toen je dat zei.”

Zijn moeder vertelde dat het gesprek voor hen als ouders heel confronterend was. “Voor ons begon toen een rouwproces. We dachten: Dit is het dan. Bram gaat nooit goed kunnen lezen. Dat besef kwam hard binnen. Gelukkig hebben we de rest van het jaar in een veilige omgeving kunnen ontdekken wat Bram wél nodig had. Natuurlijk zijn we elke dag blijven oefenen met lezen. Maar het moeten, de druk van het lezen, viel weg. We zagen dat Bram, ook op school, weer de échte Bram werd”.

Ontwikkelstappen

Als groepsleerkracht van een schoolverlatersgroep is het doel om leerlingen zo goed mogelijk te ondersteunen in hun ontwikkeling, zodat ze zich prettig voelen en met een rugzak vol mogelijkheden naar de middelbare school gaan. Met Bram samen hebben we verschillende ondersteunende acties ondernemen.

Stap 1: Zelfstandig werk.

Kijkend vanuit Brams perspectief naar het zelfstandig werk, viel me op dat 95% van de opdrachten gelezen moest worden. Het doel van zelfstandig werken is juist het ontwikkelen van vaardigheden als plannen & organiseren. Zelf keuzes maken, zorgen voor je materialen en op tijd je spullen inleveren. We besloten een frisse start te maken. Bram en ik zijn samen naar de prullenbak gelopen en hebben alles weggegooid. “Dat was zo’n tof moment, dat herinner ik me nog goed. Daarna mocht ik zelf in het voorraadhok werkboeken uitzoeken die me wel leuk leken en waarbij ik niet heel de tijd hoefde te lezen.”

Stap 2: Bram in z’n kracht zetten.

Bram was in groep 8 al ongelofelijk technisch. Bij vakken als handvaardigheid en techniek vroeg ik hem zelf ook vaak om hulp. Bij de techniekles van de onder- en middenbouw maakte ik hem ondersteunend leerkracht. Hij hielp met figuurzaagjes vervangen, boren & zagen, badschuim maken, solderen etc. Hij had voor zichzelf een slimme oplossing gevonden voor het lezen. Als een leerling het niet snapte zei hij: “Lees de opdracht nog eens hardop voor, dan luister ik even mee.” Dit was niet omdat ze de opdracht wellicht niet goed hadden gelezen, maar vooral zodat Bram de opdracht kon horen. Zo hoefde hij niet te zeggen dat hij moeite had met lezen, en kon hij de leerlingen toch vooruithelpen.

Stap 3: Leer om hulp te vragen.

Samen met Bram besprak ik hoe hij om hulp kon vragen. Mijn opdracht aan hem was simpel: Als je iets niet kunt lezen, ga niet te lang worstelen, maar vraag je een ander wat er staat. In de klas zette ik hem naast iemand die en vlot konden lezen en behulpzaam was. Hierdoor voelde Bram de ruimte om actief om hulp te vragen. Met kleine stapjes bemerkte Bram dat het vragen om hulp minder energie kostte dan zelf lezen. Een tweede pluspunt was het fijne contact met z’n klasgenoten.

Het vervolgonderwijs

Na het SBO is Bram naar gespecialiseerd vmbo gegaan. Dit is een school met kleinere klassen waar leerlingen komen met leerachterstanden en sociaal-emotionele (intrinsieke) moeilijkheden. Samen met Bram en zijn ouders heeft school gekeken naar wat Brams hulpvraag was. De belangrijkste hulpmiddelen werden ClaroRead en Dragon-spraakherkenning.

Bram heeft zijn vmbo-basisdiploma cum laude gehaald. “Maar de helft van de punten is voor mijn moeder. Zij heeft me bij alles geholpen. Thuis gebruikte ik geen voorleessoftware, maar las mama alles voor. Mijn moeder praat tenminste niet als een robot. Door voor te lezen mét intonatie kan ik het beter onthouden.”

Na het vmbo is Bram mbo-niveau 2 gaan volgen. “Natuurlijk in de techniek, zoals jij altijd al wist!” Een BBL-opleiding waarbij hij 1 dag in de week naar school gaat, en 4 dagen werkt. Hij kreeg een baan aangeboden bij het bouwbedrijf waar hij al een bijbaan had.

Of de hulpvraag nu gericht is op cognitie of gedrag,
Er zijn altijd manieren om het leerklimaat voor alle leerlingen te verbeteren.

snel werd hem verteld dat hij ook niveau 3 mocht gaan doen, maar uiteindelijk werd voor de veilige weg gekozen.

Bram zegt hierover: “Op het mbo wilde ze me graag helpen, maar ze hadden geen hulpmiddelen & kennis om mij te helpen. Blijkbaar is mbo er niet zo bekend met hulpmiddelen op het gebied van dyslexie. Wij kwamen zelf met ClaroRead, wat voor hen totaal onbekend was. Mijn moeder heeft heel wat uitwerkingen samen met mij gemaakt. Het oefenen en bouwen van werkstukken op school was erg leuk, maar het stap voor stap uitwerken op papier, was niet te doen. Het uitwerken kostte zoveel energie. Daar heb ik echt van gebaald”.

Uiteindelijk is Bram ook cum laude geslaagd voor mbo 2. “Toen ik merkte dat ik cum laude kon halen, ging ik er vol voor. Ik wilde mezelf bewijzen, gewoon aan mezelf. Ik kan wél iets!

Maar ook een beetje naar die leerkracht Engels. Deze leerkracht vroeg me: ‘Hoe wil jij ooit je examen halen? Je zegt dat je geen Engels kunt, maar kom op, iedereen moet Engels kunnen!’ Nou nee, dat was toen gewoon moeilijk. Met mijn diploma in de hand, ben ik naar hem toe gegaan en zei: 'Hier, zie je wel dat ik het kan halen’. Hij had alleen totaal geen idee meer dat hij dat had gezegd.”

Na vmbo 2 heeft Bram niveau 3 behaald. “Voor mij even geen school meer, ik ben er wel klaar mee. Ik ben blij dat ik alles gehaald heb en dat ik nu lekker kan gaan werken als constructiemedewerker. Op mijn werk leer ik elke dag nieuwe dingen. Ik hou van nieuwe dingen leren, alleen liever niet uit boeken!”

Talenten en mogelijkheden

De grote talenten van Bram:

• Een enorme drive om het goed te doen. Bram is perfectionistisch, maar op een goeie manier.
• Een super auditief geheugen. Alles wat hem verteld wordt, onthoudt hij.
• Vloeiend Engels luisteren en spreken. Bram kan de ondertiteling niet lezen. Om een Engelse film te volgen moet hij goed luisteren.
• Sociaal en vriendelijk. Bram heeft geleerd om hulp te vragen en stapt nu gemakkelijk op mensen af. Niet alleen voor hulp, maar vooral gewoon om gezellig te kletsen.
• Zeer geduldig. Als iemand fouten maakt, vindt hij dat prima. “Al doende leert men.” Hij geeft anderen de ruimte om het te proberen, en dat het soms mislukt, mag.
• Dankbaar Bram is dankbaar voor de hulp van o.a. zijn ouders en is blij met zijn vrienden en bekenden. Zonder hen, zou hij niet zijn wie hij nu is.

Als SBO-leerkracht hebben verschillende stappen mij geholpen. Niet alleen met Bram, maar ook bij de andere leerlingen. Of de hulpvraag nu gericht is op cognitie of gedrag, er zijn altijd manieren om het leerklimaat voor alle leerlingen te verbeteren.

Denken in mogelijkheden:

Wat is het doel van je les? Wat wil je er echt mee bereiken? Zorg dat iedereen dat doel kan behalen, en zet niet de bijzaken voorop. Zelfstandig werken gaat niet zozeer om didactiek maar om plannen & organiseren. Begrijpend lezen gaat niet alleen om woorden lezen, maar vooral over het begrijpen.

Kleine dingen maken het verschil. Samen boeken weggooien gaf Bram zoveel opluchting. Wat voor mij als leerkracht iets kleins lijkt, is voor hem zo betekenisvol. Besef dat jij de oplossing bent. Het kan een blik zijn, maar ook een gesprekje in de wandelgangen. Ben er voor de leerling en laat dat ook oprecht merken.

Ga op zoek naar de talenten. Leg meer accent op wat wél lukt. Ga naast de leerling staan, ben creatief en durf anders te denken.

Als leerkracht maak je écht het verschil.

Marloes Schoormans    OnderWijs Tijd oktober-december 2024 nr 4