We weten dat het anders moet. Maar hoe zou ons onderwijs eruitzien als íeder kind écht het uitgangspunt was?

Geschreven door: Mendy Waaijen

Afgelopen weekend werden Kyra en ik geïnterviewd door Hart van Nederland over thuiszitters en de rechtszaak van Balans tegen de Nederlandse Staat.

Een van de vragen die ik kreeg was wat ik de staatssecretaris en de politiek zou willen meegeven. Wat zou er volgens mij moeten veranderen?

Die vraag bleef hangen.
Helaas werden mijn antwoord en veel andere wezenlijke dingen die ik deelde voor de camera, niet verwerkt in de uitzending.

We praten inmiddels gelukkig steeds meer over wat er misgaat in het onderwijs en waarom zoveel kinderen uitvallen. Maar ik hoor en lees veel minder over hoe het dan wél zou kunnen. Welke concrete verandering er dan nodig is.

En daar denk ik zelf eigenlijk al heel lang en uitgebreid over na. Het houdt mij al jaren bezig.

Vandaag stuurde Oudervereniging Balans een brief aan de Nederlandse Staat waarin ze oproepen om nu echt in gesprek te gaan over concrete oplossingen voor het thuiszittersprobleem.

Dus misschien is dit wel precies het moment om ook dát gesprek samen meer te gaan voeren.

Niet alleen: wat gaat er mis?

Maar vooral: hoe dan wel? Wat mag er concreet anders?

Ik heb natuurlijk niet dé oplossing. Maar ik denk dat ik als ervaringsdeskundige echt wel een redelijk beeld heb.
Want na alles wat ik de afgelopen jaren heb meegemaakt als moeder, én vanuit mijn achtergrond als leerplichtambtenaar en voor de klas, heb ik daar inmiddels wel duidelijke ideeën over.

Laat het jaarklassensysteem veel meer los

Om te beginnen zou ik het jaarklassensysteem veel meer loslaten.

Kinderen ontwikkelen zich namelijk niet allemaal in hetzelfde tempo en ook niet op alle gebieden gelijktijdig en op dezelfde manier. Toch delen we ze in op geboortejaar en bepalen we vervolgens wat ze op die leeftijd ongeveer moeten kunnen.

Waarom eigenlijk?

Waarom laten we een kind niet rekenen, lezen, schrijven en andere vaardigheden ontwikkelen op het niveau en in het tempo dat bij dat kind past?
Leerdoelen hoeven wat mij betreft niet standaard gekoppeld te zijn aan leeftijd of klas.

Dat betekent niet dat we geen doelen meer hebben. Hoewel dat ook best een stuk minder mag wat mij betreft.
Maar het betekent wel dat niet ieder kind op hetzelfde moment hetzelfde doel hoeft te bereiken.

Minder toetsen, meten en vergelijken

En stop daarnaast alsjeblieft met die enorme nadruk op toetsen, meten en vergelijken. Dit zorgt mijns inziens echt voor heel veel onnodige stress en ellende.

Natuurlijk wil je weten hoe een kind zich ontwikkelt. Maar daarvoor hoeven we kinderen niet voortdurend langs dezelfde meetlat te leggen. En zo sterk te controleren.
Als er echte individuele aandacht komt voor een kind, weet je wel waar een kind écht staat. Want de huidige manier van toetsen is een momentopname en geeft ook geregeld geen betrouwbaar beeld, bijvoorbeeld bij faalangst of andere omstandigheden tijdens het afnemen van toetsen.

En we mogen wat mij betreft veel minder energie steken in en de nadruk leggen op lezen, schrijven en rekenen. Voor mijn gevoel wordt het te belangrijk gemaakt, waardoor het plezier en de intrinsieke motivatie om deze competenties te leren wellicht juist lijkt te verdwijnen. Met alle nadelige gevolgen van dien.

En hierdoor vergeten we andere belangrijke competenties te zien en krijgen deze onvoldoende aandacht en ruimte voor mijn gevoel.

Geef kinderen ruimte om te leren vanuit nieuwsgierigheid

Ik zou kinderen ook veel meer ruimte geven om vanuit nieuwsgierigheid te leren. Niet alles hoeft vooraf bedacht en opgelegd te worden om waardevol te zijn. Meer ruimte buiten de schoolmuren en geen vast curriculum bevordert ook de nieuwsgierigheid en interesse volgens mij veel meer dan de opgedragen stof om te leren. En ik denk persoonlijk dat leren dan juist veel sneller gaat.

Misschien herken je het ook wel bij jezelf, dat leren veel makkelijker en leuker werd na je schooltijd.

Maak veiligheid de basis van onderwijs

En voor mij echt het allerbelangrijkste!!
Maak VEILIGHEID de basis van onderwijs.

Dat is misschien wel het belangrijkste wat ik van Kyra heb geleerd afgelopen jaren.

Wij hebben jarenlang geprobeerd haar weer naar school te krijgen. Opbouwen. Angsten aangaan. Exposure. Soms werd dat ‘liefdevol dwingen’ genoemd door hulpverleners.
Maar liefdevol dwingen naar wat? En ten koste van wat?

Iedereen wilde haar helpen met de beste intenties. Dat weet ik zeker.

Maar als ik nu terugkijk, denk ik dat we veel eerder hadden moeten luisteren naar wat haar lichaam ons vertelde.

Een kind dat langdurig in stress en overleving zit, heeft niet nóg meer druk nodig om de volgende stap te zetten. Eerst moet er veiligheid zijn.

Ik denk zelfs dat we door jarenlang te blijven duwen haar zenuwstelsel verder hebben ontregeld.
Als ik toen had geweten wat ik nu weet over het zenuwstelsel en over veiligheid, had ik waarschijnlijk veel eerder mijn gevoel gevolgd en op de rem getrapt en sterker onze grenzen aangegeven.

Daarom vind ik dat kennis over stress, trauma, het zenuwstelsel en gedrag veel meer thuishoort in het onderwijs. Niet om ieder kind te behandelen, maar om gedrag beter te begrijpen. En om ons gedrag en de omgeving hier beter op aan te kunnen laten sluiten.

Dat begint al bij kleinere groepen en wellicht anders samengestelde groepen.
En meer investeren in leerkrachten en begeleiders, zodat zij ook meer plezier blijven houden.
Een leerkracht en/of begeleider kan pas werkelijk aansluiten bij een kind als er tijd en ruimte is om dat kind te leren kennen. En wanneer er sprake is van echte aandacht, verbinding en gelijkwaardigheid.

En natuurlijk is de omgeving belangrijk. Zijn schoolgebouwen zoals ze nu zijn wel veilig genoeg voor de meeste kinderen? Ik zie ze namelijk alleen maar groter worden de laatste jaren. En juist de kleine intieme scholen sluiten steeds vaker hun deuren.

Een veilige relatie en omgeving is voor mij geen extraatje naast onderwijs. Het is een voorwaarde om goed te kunnen leren en ontwikkelen.

Maak maatwerk normaal, niet het laatste redmiddel

En maatwerk zou voor ieder kind normaal en beschikbaar moeten zijn. En niet pas als laatste redmiddel wanneer het echt niet meer gaat binnen het huidige systeem.

Leren in een klein onderwijsinitiatief, buiten, op een zorgboerderij of op een andere plek waar een kind wél of beter tot ontwikkeling komt, zou voor ieder kind beschikbaar moeten zijn. Ook als het wel (nog net) lukt binnen de huidige reguliere scholen.
Want het behalen van de eindstreep en het niet definitief uitvallen, wil nog niet zeggen dat dat de beste plek is om het meest haalbare potentieel te bereiken.

En als een particuliere of kleinschalige school wél passend is, zou die mogelijkheid niet alleen beschikbaar moeten zijn voor ouders die dat zelf kunnen betalen.

Het geld zou veel makkelijker met het kind mee moeten kunnen bewegen naar de plek waar ontwikkeling mogelijk is.

Leren gebeurt ook buiten school

En ik denk dat er een belangrijke taak ligt voor ons allemaal. Namelijk om onze eigen conditioneringen over onderwijs, leren en ontwikkeling nog eens onder de loep te nemen.

Want hoe leren kinderen eigenlijk? Waar leren ze? En wie heeft ooit bepaald dat ontwikkeling en leren vooral binnen de muren van een school plaatsvinden?

Ook buiten school wordt geleerd. Misschien nog wel meer dan tussen de vier schoolmuren. Namelijk in contact met anderen, in de natuur, door ervaringen op te doen, nieuwsgierig te zijn, fouten te maken, interesses te volgen en simpelweg door te leven.

Misschien moeten we leren en naar school gaan veel minder als hetzelfde gaan zien?

Een paar jaar geleden las ik in een boek waarom we een schoolsysteem hebben dat is zoals het nu is en waarom het hoofdzakelijk plaatsvindt in een gebouw met overvolle klassen. Dit schoolsysteem is vooral ontstaan tijdens de industriële revolutie.
Maar past deze manier van leren dan nog wel bij onze kinderen en bij deze tijd?

Kyra ontwikkelt zich ook buiten school. En de belangrijkste cognitieve kennis, nadat ze thuis kwam te zitten, heeft ze ook gewoon uit zichzelf en door interesse en het leven geleerd. Ik heb haar nooit thuisonderwijs gegeven.

Ze leerde door de verantwoordelijkheid en zorg voor haar dieren. Door de therapie. Door contacten met anderen. Door dingen die haar interesseren en die ze zelf uitzoekt. Door ervaringen in het dagelijks leven. Door veel met mensen van allerlei leeftijden om te gaan.

Waarom tellen we sommige vormen van leren wel als ontwikkeling en andere nauwelijks?

Ik zou veel meer ruimte willen voor natuur, dieren, bewegen, creativiteit, praktische vaardigheden en leren door te ervaren.
En meer ruimte voor sociale contacten met anderen dan hoofdzakelijk met leeftijdsgenoten.

Ik heb gezien hoe mooi dit werkte op een particuliere school waar Kyra 2 jaar naartoe ging en waar alle kinderen van alle leeftijden tijdens de meeste activiteiten samen waren. De kleintjes bloeiden op tussen de oudere kinderen en leerden heel veel van hen. En de oudere kinderen genoten van de aandacht en je zag hen groeien door de verantwoordelijkheid die ze leerden hebben voor de jongere kinderen.

Ik zou ook graag veel meer kleine plekken zien waar kinderen kunnen leren én andere kinderen kunnen ontmoeten. Geen grote drukke scholen. Plekken waar onderwijs, ontwikkeling, zorg en gewoon samen leven veel minder van elkaar gescheiden zijn.

Een van de grootste verliezen van thuiszitten is voor Kyra altijd het missen van leeftijdsgenoten geweest. Vriendschappen. Ergens bij horen. Maar doordat bijna alle kinderen overdag in veel te grote en drukke schoolgebouwen verblijven, wat voor Kyra geen geschikte plek bleek, waren er weinig of geen initiatieven te vinden voor haar waar Kyra wel met andere kinderen kon samenzijn.
En het ontbreken van een geschikte plek met leeftijdsgenoten zorgde helaas juist voor veel onnodige zorgen en verdriet.

Wat ik de staatssecretaris zou meegeven

Dus als je mij nu vraagt wat ik de staatssecretaris zou meegeven?

• Stop met kinderen steeds opnieuw passend proberen te maken voor het aanbod dat er toevallig al is.
• Bouw het aanbod om kinderen heen.
• Laat leeftijd minder bepalend zijn.
• Maak veiligheid de basis.
• Geef leerkrachten ruimte om kinderen werkelijk te leren kennen.
• Maak maatwerk vanzelfsprekend en voor iedereen normaal.
• Erken verschillende plekken en manieren van leren.
• Laat financiering daarin meebewegen.
• En kijk veel breder naar ontwikkeling dan aanwezigheid op school en resultaten op toetsen.

Misschien moeten we daarvoor best veel van wat we al heel lang normaal vinden ter discussie durven stellen. En mogen we openstaan voor echte, fundamentele veranderingen.

Dat lijkt mij eerlijk gezegd zinvoller dan nóg een nieuw plan om kinderen zo snel mogelijk terug te krijgen in hetzelfde systeem waarin ze zijn vastgelopen. Of alleen geld te stoppen in meer leerkrachten of nog meer onderwijsmateriaal enzovoort.

Hoe zou jij het onderwijs anders inrichten?

En ik ben vooral ook erg benieuwd naar jullie ideeën. Lijkt me mooi om hierover open gesprekken met elkaar te voeren. En ook open te staan voor ideeën van anderen waar je zelf nog niet aan had gedacht.

Als we onderwijs vandaag opnieuw mochten vormgeven vanuit wat kinderen nodig hebben om hun volledig potentieel te ontwikkelen: wat zouden jullie dan anders doen?

En mochten ze bij de Nederlandse Staat toevallig meelezen:

Ik kom mijn ideeën met alle liefde een keer persoonlijk toelichten

Grapje natuurlijk.

Of nou ja...

Eigenlijk niet.