In Nederland is in de leerplichtwet geregeld dat kinderen naar school gaan voor hun ontwikkeling. Maar soms lukt dat niet vanwege lichamelijke of psychische klachten. Een kind gaat dan tijdelijk, geheel, gedeeltelijk of onregelmatig niet naar school. Ook dan is het belangrijk dat het onderwijs zo goed mogelijk doorgaat en dat het contact met school en klasgenoten blijft bestaan. Door een andere vorm van onderwijs of in minder uren, passend bij het kind.

Met maatwerk in onderwijstijd is het mogelijk om dit onderwijs te organiseren, op school, op een andere locatie of thuis. De school biedt voor deze leerlingen een op maat gemaakt onderwijsprogramma aan. Onder andere door af te wijken van het wettelijk vastgestelde minimumaantal uren onderwijstijd. Deze regeling geldt sinds 1 augustus 2018 voor kinderen op scholen die door de overheid betaald zijn: scholen voor basisonderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs. Er is dan geen vrijstelling van de leerplicht nodig. Wel moet de onderwijsinspectie ermee instemmen. De school moet de inspectie om instemming vragen voor leerlingen die niet vallen onder artikel 11d van de leerplichtwet (geoorloofd verzuim).

Kinderen zijn door de leerplichtwet verplicht om onderwijs te volgen. Voor wie dat (om diverse redenen) niet kan, staan er in de wet enkele vrijstellingsregels. Maar kinderen met een vrijstelling kunnen officieel geen gebruik meer maken van onderwijsvoorzieningen. Zo ontstond er behoefte aan andere, nieuwe regels over vermindering van onderwijstijd (minder aanwezig zijn op school). En ontstonden er andere vormen van leren voor deze kinderen.

Door de digitalisering kwamen er steeds meer (technische) mogelijkheden voor afstandsonderwijs. Afstandsonderwijs is onderwijs op een andere locatie dan de school, dus bijvoorbeeld thuis of op een zorgplek. Er zijn enkele particuliere initiatieven voor digitaal afstandsonderwijs: instituten die onderwijs geven aan leerlingen die zijn uitgevallen in het onderwijs. Kinderen krijgen daar individueel of in een groep onderwijs. Verder zijn er nu ook samenwerkingsverbanden die afstandsonderwijs ontwikkelen, dankzij een impuls-subsidie van de overheid (2025).

Door af te wijken van de verplichte uren onderwijstijd op school, kan de school leerlingen met lichamelijke of psychische problemen toch onderwijs of extra ondersteuning geven. En de school blijft geld ontvangen voor het geven van onderwijs aan de leerling.

De leerplichtwet zegt dat alle kinderen naar school moeten. Er kan echter sprake zijn van geoorloofd verzuim. Kinderen die door ziekte niet aanwezig kunnen zijn op school, worden onder die noemer geregistreerd. Deze kinderen kunnen dan vervangend onderwijs volgen.

Maar er zijn ook kinderen die om andere redenen dan ziekte niet naar school kunnen. Voor hen is er maatwerk onderwijstijd en kan een aanvraag afwijking onderwijstijd worden ingediend bij de onderwijsinspectie. De jeugdarts kan hierin de school adviseren.

Door maatwerk onderwijstijd kan een leerling voor korte of langere tijd minder onderwijsuren volgen, of op een andere locatie dan de school. We spreken dan van afwijking onderwijstijd. Het kan dus zijn dat een leerling voor een deel van de tijd niet naar school gaat, of helemaal niet. Met deze regeling kan een school bijvoorbeeld ook, om echt maatwerk te kunnen leveren, een mobiele leraar inhuren of speciale onderwijsmaterialen aanschaffen.

Voorwaarden maatwerk in onderwijstijd

• De school blijft verantwoordelijk voor het onderwijs aan de leerling en moet de voortgang volgen.
• Er moet regelmatig contact zijn met de leerling.
• Volledige uitbesteding van een leerling aan een particuliere school kan niet. Wel kan een school de ondersteuning van een particuliere organisatie (of persoon) inkopen. Als de school maar eindverantwoordelijk blijft.

Met maatwerk in onderwijstijd kan een leerling:

• Volledig niet naar school gaan
• Gedeeltelijk niet naar school gaan
• Onregelmatig naar school gaan
• Voor een paar weken niet naar school gaan
• Voor langere tijd, zelfs meerdere jaren, niet naar school gaan

En ook een combinatie van meerdere van bovenstaande opties is mogelijk. Verder kan een leerling:

• Onderwijs volgen op een andere locatie, bijvoorbeeld een zorglocatie
• Onderwijs thuis volgen
• Afstandsonderwijs krijgen
• Onderwijs volgen via een andere organisatie (maar de school blijft eindverantwoordelijk en betrokken)
• Onderwijs met andere materialen volgen

Door maatwerk in onderwijstijd:

• Is er geen ontheffing van de leerplicht nodig — en wordt dus voorkomen dat een kind buiten het onderwijs valt.
• Blijft een kind ingeschreven op een school — en blijft er dus onderwijsbekostiging beschikbaar voor de leerling.
• Blijft er een school verantwoordelijk voor het onderwijs aan het kind.

Voorbeelden

Een aanvraag “Afwijking onderwijstijd” is nodig als er een onderwijstraject op een andere locatie dan de school wordt georganiseerd en de leerling niet geoorloofd verzuimt.

Is de leerling (deels) afwezig wegens ziekte/medische redenen (artikel 11d leerplichtwet), dan is er geen aanvraag afwijking onderwijstijd nodig.

Kijk ook op de website van het Steunpunt Passend Onderwijs.

De aanvraag is ook nodig:

• Voor een digitaal onderwijstraject geregeld vanuit de eigen school.
• Voor een onderwijstraject dat wordt ingekocht bij een private dienstverlener.

Voor alle aanvragen geldt:

• De aanvraag wordt gedaan door het bevoegd gezag (dat is de school) bij de inspectie. Dat gaat elektronisch via formulier ISD (Internet School Dossier).
• De wettelijk vertegenwoordiger (of 18+ leerling) moet instemming hebben verleend.
• Er gaat een afschrift naar de wettelijk vertegenwoordiger.
• De aanvraag moet tijdig gedaan worden (artikel 3 lid 5 van de regeling geeft termijnen). De onderwijsinspectie streeft ernaar om binnen 8 weken een besluit te nemen over de aanvraag. In de tussentijd kan de school maatwerk bieden aan de leerling.

Afwijking onderwijstijd is:

• Alleen voor leerlingen die staan ingeschreven op de school die het aanvraagt.
• Niet voor leerlingen met een vrijstelling leerplicht.
• Voor leerlingen die om lichamelijke en/of psychische redenen tijdelijk geheel of gedeeltelijk niet het volledige onderwijsprogramma op de schoollocatie volgen.

Bij de aanvraag afwijking onderwijstijd wordt aangegeven:

• Het aantal uren per dag / per week dat er, in het lopende schooljaar, van de onderwijstijd wordt afgeweken.
• Bij meer dan 20 uur per week wordt aangegeven hoe de school werkt aan terugkeer. In aanvulling op het OPP maakt de school een ingroeiplan. Hierin geeft de school aan hoe contact wordt onderhouden en welke afspraken worden gemaakt om de leerling — wanneer dat weer mogelijk is — geleidelijk te laten instromen op deze school of een andere onderwijsinstelling. (Zie ook 6. Misverstanden over terugkeer naar school.)
• Indien van toepassing: eerdere aanvragen/toekenningen.

Belangrijk om te weten:

• Een aanvraag geldt alleen voor het lopende schooljaar.
• Ieder schooljaar is een nieuwe aanvraag nodig.

Er moet bij ‘afwijking onderwijstijd’ altijd een OPP zijn (volgens de wettelijke voorschriften) waarin staat hoe de afwijking onderwijstijd wordt ingevuld (artikel 4 lid 4).

Het OPP geeft antwoord op de vragen:

• Waarom is afwijking van onderwijstijd nodig?
• Waaruit bestaat de afwijking van het onderwijsprogramma van de leerling?
• Om hoeveel uren onderwijstijd gaat het per week in het lopende schooljaar?
• Voor welke periode binnen het lopende schooljaar geldt de afwijking?
• Welk onderwijsprogramma volgt de leerling op school en welk onderwijs of welke extra ondersteuning krijgt de leerling tijdens de afwezigheid van school? Deze extra ondersteuning wordt beschreven in het handelingsdeel van het OPP, waarover overeenstemming met de ouders moet zijn. Het OPP hoeft niet te worden toegevoegd aan de aanvraag. Wel moet het beschikbaar zijn voor de inspectie, mocht iemand van de inspectie de school bezoeken.
• Hoe werkt school met de ouders en de leerling planmatig toe naar het volledig aantal uren onderwijs? Dit is het ingroeiplan. Dit kunnen ook afspraken zijn over de inzet van jeugdhulpverlening om de leerling te helpen bij de terugkeer naar school. En afspraken over het toerusten van leraren om ervoor te zorgen dat de school de leerling verder kan begeleiden.

Voor welke leerlingen kan er een afwijking onderwijstijd worden aangevraagd?

Dat kan voor leerlingen die staan ingeschreven bij de school en om lichamelijke of psychische redenen niet naar school kunnen. Het is niet bedoeld voor leerlingen met een vrijstelling leerplicht.

Let op: de regeling geldt niet voor zieke leerlingen. Voor hen is er een aparte voorziening/aparte wetgeving. Aanpassing daarvan was in december 2025 in behandeling in de Tweede Kamer.

Met de regeling afwijking onderwijstijd is het voor het volgen van online of digitaal onderwijs niet meer nodig om een vrijstelling van de leerplicht te hebben. De leerling blijft ingeschreven op de school. De school blijft verantwoordelijk voor onderwijs aan de leerling en krijgt ook gewoon het geld (de bekostiging) voor het regelen van onderwijs van de overheid. Het is daardoor niet de taak van de ouders om online-onderwijs te organiseren, maar van de school waar de leerling staat ingeschreven.

In de praktijk gaat het vaak anders. Scholen geven soms aan handelingsverlegen te zijn bij het organiseren. Of ze willen niet meewerken aan een verzoek van ouders om online-onderwijs voor hun kind te regelen. Als ouder kun je de school dan wijzen op de mogelijkheid om online-onderwijs in te kopen bij private dienstverleners (bekende aanbieders zijn IVIO, Passend Onderwijs Online en UStudy Academy@Online). Schoolbesturen geven regelmatig aan het geld hiervoor niet beschikbaar te willen stellen. Leerplichtambtenaren en onderwijsinspecteurs stellen zich ook vaak terughoudend op.

Loop je hier tegenaan? Neem dan contact op met:

• Het oudersteunpunt van het Samenwerkingsverband. Ieder samenwerkingsverband moet zo’n steunpunt hebben.
• BalansAdvies
• Onderwijsconsulenten
• Stichting Gedragswerk

Bij digitaal onderwijs hoort ook het beschikbaar stellen van een laptop als dat nodig is, en een onlineverbinding. Kijk samen met de school of er ook fysieke begeleiding vanuit de school mogelijk is. Bijvoorbeeld door een mobiele leerkracht die thuis langskomt of op een zorglocatie. En misschien lukt het ook om een terugkom-moment op school te organiseren. Maak met iedereen die betrokken is (ouders, kind, school en uitvoerende partij online onderwijs) een gezamenlijk plan. Bespreek regelmatig de voortgang en leg dit vast in het OPP.

Over maatwerk onderwijstijd bestaan veel misverstanden. Vaak worden er ook onjuiste redenen aangegeven waarom het niet geregeld zou kunnen worden. Er kan meer dan men denkt. Wat klopt er wel?

Is afwijking onderwijstijd of onderwijstijdafwijking hetzelfde als de variawet?

Nee, dit is niet hetzelfde, maar de variawet wordt wel vaak genoemd terwijl afwijking onderwijstijd wordt bedoeld. Een variawet is een algemeen woord voor meerdere wetsaanpassingen die in één keer worden behandeld. Maatwerk onderwijstijd is geregeld in de beleidsregel afwijking onderwijstijd.

Is afwijking onderwijstijd maximaal twee schooljaren mogelijk?

Nee, dat klopt niet. Er geldt geen maximumduur. Als dat nodig is, kan voor de hele schooltijd afwijking onderwijstijd worden toegepast. Wel moet het per schooljaar worden aangevraagd. En moet ieder schooljaar een terugkeerplan (ingroeiplan) worden gemaakt.

Mag afwijking onderwijstijd voor maximaal 50% van de tijd?

Er wordt soms gedacht dat onderwijstijdverkorting maar voor een maximaal aantal uren (50%) is toegestaan. Dit klopt niet. Er zit geen maximum aan. Onderwijstijdverkorting kan voor 100% van het onderwijsprogramma worden aangevraagd. De leerling blijft ingeschreven op school. De school blijft het geld voor het onderwijs aan de leerling ontvangen.

Is afwijking onderwijstijd voor alle leerlingen die geen fysiek onderwijs op school kunnen volgen?

Dit klopt, mits er geen vrijstelling is of de leerling ziek is en geregistreerd is als geoorloofd verzuimer. Maatwerk onderwijstijd is mogelijk voor alle leerlingen die tijdelijk — geheel of gedeeltelijk — niet aan het volledige onderwijsprogramma op de school kunnen deelnemen. Afwijking onderwijstijd moet worden aangevraagd bij de onderwijsinspectie.

Is het veel werk om afwijking onderwijstijd te organiseren?

Nee, dat valt mee. Een leerling die extra ondersteuning of een aangepast onderwijsprogramma nodig heeft, heeft al een OPP. Het maatwerk onderwijstijd wordt geregeld in dit OPP, waardoor het weinig extra werk geeft. Ook het ingroeiplan en de evaluatie daarvan gaan via het OPP. En er is, sinds 1 januari 2026, geen deskundigenadvies meer nodig voor de aanvraag. Het beetje extra administratief werk zit in de aanvraag voor instemming van de inspectie.

Moet je bij afwijking onderwijstijd altijd toewerken naar terugkeer op school?

Het doel voor alle leerlingen is dat zij het onderwijs op school volgen. Soms lukt dat niet. Soms voor korte tijd niet, soms voor meerdere jaren of tijdens de hele schoolperiode. Met afwijking onderwijstijd en maatwerk onderwijstijd is dat mogelijk. Wel moet er altijd een ingroeiplan voor terugkeer naar school zijn, en dit moet jaarlijks worden geëvalueerd — ook als terugkeer naar school waarschijnlijk niet lukt. Er moet dan wel worden aangegeven welke stappen gezet worden om te onderzoeken of terugkeer toch mogelijk is.

Is afwijking van de onderwijstijd geen verzuim?

Afwijking van de onderwijstijd wordt — na goedkeuring van de aanvraag door de inspectie — door de school geregistreerd als geoorloofd verzuim. Ook al is er vervangend onderwijs. We weten uit verhalen uit de praktijk dat dit lang niet altijd zo gebeurt.

Mag een school een niet ingeschreven kind inschrijven en via afwijking onderwijstijd onderwijs voor dit kind regelen en betalen?

Voor afwijking onderwijstijd moet een kind ingeschreven staan op een school. Wanneer dit niet het geval is, bijvoorbeeld doordat een kind vanuit een vrijstelling komt, is het soms lastig om een school te vinden die de leerling wil inschrijven. De leerplichtambtenaar kan hierbij helpen.

Blijf goed en regelmatig met elkaar in gesprek

Goede samenwerking tussen leerling, school en ouders is heel belangrijk. Ouders en leerling moeten ook instemmen met de aanvraag. Toch kan samenwerken soms best lastig zijn. Bijvoorbeeld omdat er een verschil van inzicht is over welk maatwerk nodig is. Of vanwege de kosten die de school moet betalen, of omdat de school het veel werk vindt om het maatwerk te regelen. Het is daarom in deze situaties extra belangrijk om met elkaar in gesprek te blijven en met elkaar op te trekken. Lukt dat niet, vraag dan hulp en advies van iemand van buiten de school. BalansAdvies kan hierbij met je meedenken.

Sluit zo goed als mogelijk aan bij het onderwijsprogramma en het onderwijs op school — pas aan waar dat nodig is

De meeste leerlingen willen geen uitzondering zijn en willen zo gewoon mogelijk het onderwijsprogramma volgen. Ga ook bij maatwerk in onderwijstijd zoveel mogelijk uit van het reguliere onderwijsprogramma. Kijk eerst wat daarvan wél kan, en neem dat als basis. Kijk daarna welke aanpassingen er nodig zijn en regel deze met elkaar.

Heb ook aandacht voor de sociale contacten met andere kinderen

Op school heeft een kind ook contact met andere kinderen en hoort het bij een groep. Dit kan wegvallen als een kind niet meer naar school gaat. Besteed dan ook aandacht aan de contacten met de klas en klasgenoten. Kijk hierbij wat past en wat er mogelijk is voor het kind. Maak ook hierover afspraken met elkaar en investeer hierin. Bekijk hier een handige warmhoudbox met ideeën hiervoor.

Bekijk ook wat er thuis of op de andere locatie nodig is

Wordt het onderwijs thuis of op een andere locatie gevolgd, dan moet ook dat goed worden geregeld. Is er bijvoorbeeld een rustige ruimte beschikbaar? Is er een goede laptop? Is het benodigde (andere) onderwijsmateriaal beschikbaar, of hulp bij het volgen van het onderwijs? Hoe worden toetsen geregeld? Kunnen die ook thuis of op een andere locatie gemaakt worden? Maak hierover afspraken. Spreek af wie wat doet. Soms vinden leraren het lastig dat een ouder meekijkt in de klas. Bespreek ook dit met elkaar.

Ieder schooljaar moet je evalueren en opnieuw aanvragen

Maatwerk onderwijstijd moet ieder schooljaar weer opnieuw worden aangevraagd. Daar hoort een evaluatie van de afgelopen periode bij, en een nieuw plan voor het komend schooljaar. Begin, met elkaar, op tijd met het opstellen hiervan. De inspectie heeft 8 weken de tijd om in te stemmen met de aanvraag.

Toezicht door de inspectie

De onderwijsinspectie kijkt op twee momenten mee. Bij de aanvraag om instemming — gedaan door het bevoegd gezag van de school. En bij de bezoeken van de Inspectie — waarbij gekeken wordt naar de kwaliteit van het onderwijs. De onderwijsinspecteur kan kijken naar de maatwerktrajecten die terug te vinden zijn in het OPP. Zorg dat het Ontwikkelingsperspectief met ingroeiplan netjes op orde is.

Betrek de leerling!

Het allerbelangrijkste is natuurlijk de leerling. Het gaat om zijn/haar gezondheid, onderwijs en ontwikkeling. Neem bij alles — de plannen, de besprekingen, de oplossing en de evaluatie — altijd de leerling mee. Een oplossing die door anderen is bedacht maar waar een leerling niet in gelooft, gaat nooit werken. Vaak weten leerlingen zelf heel goed wat zij nodig hebben. Dit is zo belangrijk dat dit in de wet is geregeld. Leerlingen hebben hoorrecht en mogen altijd meepraten over hun OPP.